Geografia: Litosfera, Pedosfera i Biosfera - Notatki dla Liceum (Poziom Rozszerzony)

Procesy kształtujące litosfery

Wietrzenie to początek zmian w krajobrazie - to rozpad lub przekształcenie skały, w wyniku którego powstaje zwietrzelina. Możemy wyróżnić trzy główne typy wietrzenia:

• Wietrzenie fizyczne zachodzi pod wpływem różnic temperatur, powodując rozkruszenie skał. Przykłady to wietrzenie mrozowe (gdy woda zamarza w szczelinach) i termiczne (insolacyjne).

• Wietrzenie chemiczne jest najbardziej intensywne w strefie równikowej i umiarkowanej, szczególnie nad morzami. Zachodzi przez rozpuszczanie minerałów (np. soli kamiennej), utlenianie, uwadnianie i uwęglanowienie.

• Wietrzenie biologiczne to przekształcanie i rozkruszanie skał przez organizmy żywe, np. korzenie drzew wrastające w szczeliny skalne.

Ciekawostka: W Tatrach stożki usypiskowe powstające u wylotu żlebów nazywamy piargami - to doskonały przykład skutków wietrzenia fizycznego!

Po wietrzeniu materiał skalny podlega dalszym procesom: erozji (niszczenie podłoża), transportu (przemieszczanie materiału) i akumulacji (osadzanie materiału).

Ważną rolę w kształtowaniu powierzchni Ziemi odgrywają ruchy masowe. Zachodzą one pod wpływem siły ciężkości na terenach o zróżnicowanej rzeźbie. Do najważniejszych ruchów masowych należą:

• Osuwanie - gwałtowne zsuwanie się zwietrzeliny lub luźnych skał w dół stoku, tworząc nisza osuwiskową i jęzor osuwiskowy
• Spełzywanie - powolne przemieszczanie się zwietrzeliny, widoczne jako powyginane pnie drzew
• Obrywanie - nagłe odrywanie się dużych mas skalnych, tworzących blokowiska skalne
• Spływanie - spływy błotne, ziemne i gruzowe

Zjawiska krasowe i działalność rzek

Zjawiska krasowe powstają w wyniku rozpuszczania skał przez wodę, głównie wapieni. Najczęstsze formy krasu to:

• Na powierzchni: lejki krasowe, żłobki krasowe, ponory i wywierzyska
• Pod powierzchnią: jaskinie z ich wspaniałymi formami - stalaktytami (zwisającymi z sufitu), stalagmitami (rosnącymi z podłogi) i stalagnatami

Wśród słynnych polskich jaskiń warto wymienić Jaskinię Raj i Niedźwiedzią. Na świecie najsłynniejsze to Jaskinia Mamucia (USA) i Jaskinia Optymistyczna (Ukraina).

Warto wiedzieć: Zjawiska krasowe tworzą jedne z najpiękniejszych krajobrazów na Ziemi, ale też mogą powodować zagrożenia, np. zapadanie się gruntu!

Rzeki kształtują powierzchnię Ziemi na różne sposoby, zależnie od biegu rzeki:

W biegu górnym rzeki płyną szybko, prowadząc niewielkie ilości wody. Dominuje tu erozja, tworząca doliny o kształcie litery V. Powstają też wodospady i progi skalne. Rzeki mają dużą energię i siłę niszczącą.

W biegu środkowym występuje zarówno erozja jak i akumulacja. Rzeki płyną wolniej, niosą więcej wody i tworzą meandry (zakola) oraz starorzecza. Na zewnętrznych brzegach zakoli powstają klify rzeczne (podmywanie), a na wewnętrznych - plaże (akumulacja).

W biegu dolnym dominuje akumulacja. Rzeki płyną bardzo wolno, tworząc rozległe delty (ujścia) lub estuaria (ujścia lejkowate). Znane delty to delty Nilu, Amazonki i Gangesu-Brahmaputry, a estuaria - La Plata i Kongo.

Działalność lodowców i wiatru

Lodowce i lądolody kształtują powierzchnię Ziemi zarówno niszcząc jak i budując nowe formy terenu. Ogromna masa lodu (średnio 2 km wysokości) wciska się w płaszcz ziemski, formując charakterystyczne krajobrazy.

Formy polodowcowe niszczące:

• W górach: kotły polodowcowe i doliny U-kształtne
• Na nizinach: rysy i wygłady lodowcowe, rynny polodowcowe i pradoliny

Formy polodowcowe budujące:

• W górach: moreny boczne i denne
• Na nizinach: moreny czołowe (pagórki przed czołem lądolodu), kemy (powstające w szczelinach lądolodu), drumliny (małe pagórki) i sandry (na przedpolu moreny czołowej)

Pamiętaj! Większość północnej Polski to krajobraz ukształtowany przez lądolód skandynawski, stąd charakterystyczne jeziora, pagórki morenowe i głazy narzutowe!

Wiatr również intensywnie rzeźbi powierzchnię Ziemi, szczególnie na obszarach suchych. Jego działalność dzielimy na:

Działalność niszczącą (korozję) - wiatr z pyłem skalnym uderza w skały, tworząc charakterystyczne formy jak grzyby skalne i graniaki

Działalność transportującą (deflację) - wiatr unosi i przemieszcza drobne cząstki skalne, pozostawiając misy deflacyjne, ostańce i bruk deflacyjny

Działalność budującą (akumulację) - wiatr osadza niesiony materiał, tworząc różne rodzaje wydm:

• Wydmy poprzeczne (duża ilość piasku, niewielka siła wiatru)
• Wydmy podłużne i paraboliczne (występujące w klimacie umiarkowanym)
• Barchany (charakterystyczne dla pustyń)
• Wydmy gwiaździste

Pustynie i działalność morza

Pustynie zajmują około 20% powierzchni lądów i występują w różnych formach:

• Pustynie skaliste/kamieniste (hamady) - pozbawione roślinności i gleby, występują w Azji Środkowej i na Saharze
• Pustynie żwirowe (serir) - pokryte drobnym żwirem
• Pustynie piaszczyste (erg) - najbardziej znany typ pustyni, z charakterystycznymi wydmami
• Pustynie ilaste/pylaste - pokryte iłem lub pyłem
• Pustynie solne - powstałe z wyschniętych jezior słonych
• Pustynie lodowe - występujące na Grenlandii i Antarktydzie

Ciekawostka: Pustynia Kotliny Śmierci w USA znajduje się na przedpolu gór i płaskowyżów i posiada wyraźnie ukształtowane wydmy!

Morza nieustannie przekształcają linię brzegową poprzez:

Działalność niszczącą - abrazja morska prowadzi do niszczenia klifu (stromego brzegu). Fale uderzające o brzeg tworzą nisze abrazyjne, które z czasem się powiększają, tworząc platformy abrazyjne.

Działalność budującą - morze osadza materiał, tworząc charakterystyczne formy:

• Plaże - piaszczyste lub żwirowe obszary przy brzegu
• Wały brzegowe i burzowe - podłużne wzniesienia równoległe do linii brzegowej
• Mierzeje - piaszczyste wały odcinające zatoki od pełnego morza
• Kosy - mierzeje przyrośnięte do lądu tylko jednym końcem

Typy wybrzeży morskich różnią się genezą i kształtem:

• Dalmatyńskie i riasowe - wysokie, skaliste
• Szkierowe - z licznymi skalistymi wysepkami
• Fiordowe - z głębokimi zatoczkami (do 60 km w głąb lądu)
• Lagunowe i zalewowo-mierzejowe - niskie, z charakterystycznymi formami akumulacyjnymi
• Limanowe - z jeziorkami prostopadłymi do linii brzegowej

Pedosfera i biosfera

Gleba to zewnętrzna powłoka skorupy ziemskiej o grubości od kilkunastu centymetrów do kilku metrów. Jest kluczowym elementem środowiska, zawierającym ważne pierwiastki jak azot, fosfor, potas i wapń.

Gleba ma strukturę trójfazową:

• Faza stała - cząstki mineralne i organiczne
• Faza ciekła - woda z rozpuszczonymi związkami
• Faza gazowa - powietrze glebowe

Na powstawanie gleb wpływają różne czynniki: klimat, rośliny, zwierzęta, rzeźba terenu, wilgotność, czas, skała macierzysta i działalność człowieka.

Zapamiętaj! Żyzność gleby (czyli jej zdolność do zaspokajania potrzeb roślin) zależy głównie od zawartości próchnicy, która powstaje w procesie humifikacji.

Proces glebotwórczy obejmuje:

1. Wietrzenie - rozkruszanie skał, co zwiększa porowatość i przepuszczalność gruntu
2. Humifikację - rozkład obumarłych substancji organicznych przy udziale mikroorganizmów
3. Migrację czynników glebowych - przemieszczanie się wody i składników pokarmowych

Gleba składa się z charakterystycznych poziomów glebowych:

1. Ściółka - płytka warstwa słabo rozłożonych substancji organicznych
2. Poziom próchniczy - tu zachodzi rozkład materii organicznej
3. Poziom wymywania - kwasy organiczne rozpuszczają niektóre minerały
4. Poziom wmywania - osadzają się tu związki wymyte z wyższych poziomów
5. Zwietrzelina skały macierzystej
6. Skała macierzysta - niezwietrzała część podłoża

Gleby dzielimy na strefowe (zależne od klimatu) i astrefowe. Wśród najważniejszych typów gleb strefowych wyróżniamy:

• Gleby tundrowe - mało żyzne, występują w klimacie subpolarnym
• Gleby bielicowe - mało żyzne, występują w klimacie umiarkowanym chłodnym
• Gleby brunatne - żyzne, charakterystyczne dla klimatu umiarkowanego ciepłego
• Czarnoziemy - najbardziej żyzne gleby, z grubym poziomem próchniczym

Strefy roślinne świata - część 1

Rośliny i zwierzęta na Ziemi tworzą charakterystyczne strefy, które zależą głównie od klimatu. Przyjrzyjmy się najważniejszym z nich:

Wilgotny las równikowy Występuje w strefie klimatów równikowych wybitnie wilgotnych, gdzie opady są wysokie przez cały rok. Roślinność tworzy kilka warstw - od najwyższych drzew (kapokowe, hebanowce) po krzewy, paprocie i bambusy. Rosną tu także epifity (np. storczyki). Wśród zwierząt spotykamy kapibary, kapucynki, tygrysy, lamparty i kolorowe ptaki. Gleby są czerwonożółte ferralitowe.

Las monsunowy i las podzwrotnikowy Występują w strefie klimatów równikowych wilgotnych i suchych oraz monsunowych. Charakteryzują się porą wilgotną i suchą. Drzewa często gubią liście w porze suchej. Rosną tu bambusy i paprocie. Gleby to czerwonożółte ferralitowe i czerwono-cynamonowe.

Ciekawostka: W lasach podzwrotnikowych rosną sekwoje i eukaliptusy - jedne z najwyższych drzew na świecie!

Sawanna To trawiasta formacja roślinna z pojedynczymi drzewami (głównie akacjami i baobabami). Występuje w strefie klimatów równikowych z wyraźnymi porami roku: suchą i deszczową. Gleby są czerwonobrunatne i cynamonowoczerwone. Sawanna słynie z bogactwa dużych ssaków: antylop, lwów, zebr, słoni, lampartów i żyraf.

Pustynia i półpustynia Obszary o bardzo małych opadach i dużych amplitudach temperatur. Roślinność jest uboga - głównie kserofity (rośliny sucholubne) i sukulenty (np. kaktusy, aloes). Występują tu zwierzęta przystosowane do trudnych warunków: wielbłądy, fenki i skoczki pustynne. Gleby to szaroziemy i buroziemy pustynne.

Roślinność śródziemnomorska Charakterystyczna dla strefy klimatu podzwrotnikowego z gorącym i suchym latem oraz łagodną, wilgotną zimą. Występują tu oleandry, jałowce i mirty na glebach cynamonowych. W tej strefie żyją daniele i piewiki (cykady).

Strefy roślinne świata - część 2

Step (prerie, pampa, puszta) To rozległe obszary trawiaste występujące w strefie klimatów umiarkowanych ciepłych kontynentalnych. Charakteryzują się gorącym latem i mroźną zimą oraz małymi sumami opadów. Najżyźniejsze gleby świata - czarnoziemy - występują właśnie tu. Fauna to głównie susły, bobaki, lisy, kojoty, wilki i niegdyś liczne bizony.

Lasy liściaste i mieszane Występują w strefie klimatów umiarkowanych ciepłych morskich i przejściowych. Drzewa zrzucają liście na zimę. Wśród gatunków dominują buki, dęby, graby i klony, a także sosny, świerki i modrzewie. Gleby to głównie brunatne i płowe. Żyją tu jelenie, sarny, łosie, żubry, a także drobniejsze zwierzęta jak lisy, zające i wiele gatunków ptaków.

Warto wiedzieć: Lasy mieszane są najbardziej typową formacją roślinną dla Polski - kiedyś pokrywały większość naszego kraju!

Tajga To ogromne obszary lasów iglastych strefy umiarkowanej chłodnej z krótkim ciepłym latem i długą mroźną zimą. Dominują świerki, sosny, jodły i modrzewie, a także brzozy i topole. Gleby są głównie bielicowe. Wśród zwierząt spotkamy niedźwiedzie brunatne, rosomaki, sobole, łosie i renifery.

Tundra Występuje w strefie klimatów okołobiegunowych. Charakteryzuje się bardzo krótkim i chłodnym latem oraz długą i mroźną zimą. Roślinność to głównie mchy, porosty i niskie krzewinki. Gleby są tundrowe. Z fauny typowe są lisy polarne, sowy śnieżne, lemingi i renifery.

Roślinność górska Układa się piętrowo, zależnie od wysokości nad poziomem morza:

• Pogórze - doliny, pola uprawne
• Regiel dolny $700-1250 m$ - lasy mieszane
• Regiel górny - lasy iglaste
• Kosodrzewina - krzewiaste zarośla
• Hale - łąki wysokogórskie
• Turnie - najwyższe skaliste szczyty, gdzie rosną już tylko mchy

W Bieszczadach charakterystyczne są połoniny - nie występuje tam piętro kosodrzewiny i wyższe piętra.