Budowa tektoniczna i najstarsze okresy

Polska składa się z trzech głównych jednostek tektonicznych: platformy wschodnioeuropejskiej (najstarsze fundamenty), obszaru fałdowań paleozoicznych oraz młodszego obszaru fałdowań alpejskich na południu.

Prekambr to okres, gdy formowała się skorupa ziemska i pojawiły się pierwsze formy życia. W Polsce z tego czasu pochodzą gnejsy prekambryjskie w Sudetach oraz fundament platformy wschodnioeuropejskiej - najstarsza część naszego kraju.

Era paleozoiczna rozpoczęła się od kambru, kiedy nastąpiła słynna "eksplozja kambryjska" - gwałtowny rozwój życia. Duże obszary Polski zalały wówczas morza, odkładając osady piaszczyste i ilaste. W Górach Świętokrzyskich powstały piaskowce kwarcytowe, a w Sudetach - wapienie wojcieszowskie.

Pamiętaj: Transgresje to zalania lądów przez morza, które pozostawiły osady tworzące dzisiejsze skały.

Era paleozoiczna - wielkie przemiany

W ordowiku rozpoczęła się orogeneza kaledońska - pierwszy wielki proces górotwórczy w Polsce. Powstała wówczas ropa naftowa na platformie wschodnioeuropejskiej.

Sylur przyniósł dalsze zmiany klimatu i wymieranie gatunków. W Sudetach powstały mułowce i iłowce, później przeobrażone w łupki, oraz charakterystyczne zieleńce z law podmorskich. Na Dolnym Śląsku wytworzyły się złoża niklu i cyny.

Dewon to moment, gdy organizmy żywe wyszły na ląd! W Polsce nastąpiło niemal całkowite wycofanie morza, a później wielka transgresja zalała prawie cały kraj oprócz Sudetów.

Karbon przyniósł orogenezę hercyńską i eksplozywny rozwój owadów. Najważniejsze dla nas: na Śląsku powstały złoża węgla kamiennego ze szczątków paproci, skrzypów i widłaków, a w Tatrach i Sudetach - masywy granitowe.

Ciekawostka: Węgiel kamienny, który opalał Polski przemysł, powstał z prehistorycznych lasów sprzed 300 mln lat!

Od mezozoiku po kenozoik

Era mezozoiczna rozpoczęła trias z radiacją ewolucyjną flory i fauny. Na Górnym Śląsku powstały wapienie i rudy cynku z ołowiem, w Tatrach - najstarsze skały karpackie.

Jura to czas dżungli i dinozaurów! W Górach Świętokrzyskich zachowały się ich tropy pod piaskowcami, a na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej powstały charakterystyczne wapienie.

Kreda przyniosła ciepły klimat i największe w dziejach transgresje, które zostawiły wapienie budujące część Pienin i Tatr. To również czas wielkiego wymierania, które zakończyło panowanie dinozaurów i rozpoczęło orogenezę alpejską.

Era kenozoiczna ukształtowała współczesną Polskę. W paleogenie kontynuowała się orogeneza alpejska, w neogenie powstało zapadlisko przedkarpackie i złoża soli w Bochni i Wieliczce. Czwartorzęd to epoka zlodowaceń, która stworzyła Morze Bałtyckie i pokrywy lessowe.

Ważne: Trzy główne orogenezy to kaledońska (sylur), hercyńska (karbon) i alpejska (paleogen) - zapamiętaj je chronologicznie!

Zlodowacenia plejstoceńskie

Lądolód skandynawski najeżdżał Polskę aż cztery razy, zostawiając charakterystyczne formy rzeźby. Każde zlodowacenie (glacjał) przeplatały okresy ocieplenia (interglacjały).

Zlodowacenie podlaskie objęło Nizinę Szczecińską i północny wschód kraju. Zlodowacenie południowopolskie było największe - zajęło prawie całą Polskę oprócz Sudetów i Karpat, zostawiając piaski, żwiry i iły warwowe.

Zlodowacenie środkowopolskie dotarło do Sudetów i krawędzi wyżyn, ale ich nie zajęło. Ostatnie zlodowacenie północnopolskie (Wisły) ukształtowało obecne pojezierza i po jego ustąpieniu powstało Morze Bałtyckie.

Lodowce działały trzema sposobami: niszczeniem podłoża transportowanym materiałem, naciskiem przesuwającego się lodu oraz wietrzeniem mrozowym w sąsiedztwie lodowca.

Zapamiętaj: Zlodowacenia następowały od południa na północ - ostatnie było najkrótsze, ale ukształtowało współczesne pojezierza!

Typy rzeźby polodowcowej

Rzeźba młodoglacjalna powstała podczas ostatniego zlodowacenia i występuje na pojezierzach. Charakteryzują ją wzgórza moreny czołowej przekraczające 300 m n.p.m. (Wieżyca - 329 m), liczne jeziora rynnowe (Hańcza) i morenowe (Śniardwy), równiny sandrowe oraz pradoliny.

Rzeźba górska w Tatrach i Karkonoszach to efekt działania lodowców górskich. Znajdziesz tu oszlifowane mutony, charakterystyczne doliny U-kształtne (Chochołowska, Kościeliska) oraz cyrki lodowcowe z jeziorami jak Morskie Oko.

Rzeźba staroglacjalna na obszarach dawnych zlodowaceń to głównie równiny moreny dennej, zdenudowane wzgórza moren czołowych, brak jezior naturalnych i pokrywy lessowe. Dominują obszary płaskie lub faliste z pradolinami warszawsko-berlińską i kaszubską.

Formy peryglacjalne powstawały na przedpolu lodowca. Najważniejsze to ozy (wały z piasku), rynny polodowcowe wypełnione jeziorami, głazy narzutowe ze Skandynawii oraz rozległe sandry.

Wskazówka: Młodoglacjalna = jeziora i pagórki, staroglacjalna = płasko i bez jezior - łatwa reguła!

Formy polodowcowe - podsumowanie

Pradoliny to szerokie doliny równoległe do czoła lądolodu, utworzone przez wody roztopowe. Najważniejsze to pradolina warszawsko-berlińska i toruńsko-eberswaldzka - dziś wykorzystywane przez rzeki i kanały.

Moreny denne powstały przez zdzieranie podłoża i składają się z gliny polodowcowej. Tworzą rozległe równiny jak Równina Inowrocławska. Moreny czołowe to wzgórza powstałe z akumulacji materiału na czole lodowca lub fałdowania podłoża pod jego naciskiem.

Charakterystyczny przekrój poprzeczny obszaru zlodowacenia pokazuje pełną gamę form: od moreny dennej przez jeziora rynnowe i morenowe, ozy, po wzniesienia moreny czołowej i sandry. Każda forma ma swoje miejsce i sposób powstania.

Współczesny krajobraz Polski to mozaika śladów wszystkich zlodowaceń - od młodych pojezierzy po stare wysoczyzny. Zrozumienie ich genezy pomaga lepiej poznać geografię naszego kraju i przewidywać występowanie surowców mineralnych.

Na maturę: Naucz się rozpoznawać formy polodowcowe na mapach - to częsty temat egzaminacyjny!