Ruchy górotwórcze i orogenezy

Góry powstają w wyniku procesów tektonicznych, które prowadzą do tworzenia się łańcuchów górskich. Te procesy nazywamy ruchami górotwórczymi lub orogenicznymi.

Główne orogenezy (okresy powstawania gór) to:

• Orogeneza alpejska $trias-dziś$ – utworzyła m.in. Alpy, Karpaty, Himalaje i Andy
• Orogeneza hercyńska $późny sylur-perm$ – odpowiada za powstanie Sudetów, Uralu i Appalachów
• Orogeneza kaledońska $późny kambr-wczesny dewon$ – utworzyła Góry Skandynawskie i Góry Świętokrzyskie

Źródłem procesów górotwórczych jest energia cieplna wnętrza Ziemi, która wywołuje ruch materii i zmiany w litosferze. Deformacje tektoniczne mogą być ciągłe (tworzące fałdy) lub nieciągłe (tworzące uskoki).

💡 Ciekawostka: Himalaje wciąż rosną około 5 mm rocznie z powodu trwającej kolizji płyty indyjskiej z euroazjatycką!

Góry możemy podzielić ze względu na ich genezę na trzy główne typy:

• Fałdowe – powstałe przez subdukcję płyty oceanicznej lub kolizję płyt kontynentalnych (np. Himalaje, Alpy)
• Zrębowe – utworzone przez wypiętrzanie wzdłuż uskoków (np. Sudety, Góry Smocze)
• Wulkaniczne – powstałe przez wypływ lawy i innych materiałów wulkanicznych (np. Kilimandżaro, Hawaje)

Tatry – perła polskich gór

Tatry to pasmo górskie położone w środkowej części Karpat Zachodnich. Tylko 1/5 ich powierzchni leży w Polsce, reszta należy do Słowacji. Najwyższym szczytem po polskiej stronie są Rysy (2499 m n.p.m.), a po słowackiej Gerlach (2654 m n.p.m.).

Historia geologiczna Tatr jest złożona – od intruzji granitowej w karbonie, przez osadzanie się skał osadowych w mezozoiku, po nasunięcie płaszczowin w czasie fałdowań alpejskich. Obecnie obserwujemy odsłonięcie trzona krystalicznego przez denudację.

Tatry dzielimy na dwie główne części o odmiennej budowie:

• Tatry Wysokie – zbudowane z granitów i granodiorytów, o rzeźbie wysokogórskiej (alpejskiej)
• Tatry Zachodnie – zbudowane z wapieni, dolomitów i skał metamorficznych, z charakterystycznymi procesami krasowymi

💡 Czy wiesz, że... W Tatrach występują najniższe temperatury w Polsce ze średnią roczną na wysokości 2000 m n.p.m. wynoszącą zaledwie -0,5°C!

Klimat tatrzański charakteryzuje się szybkim spadkiem temperatury wraz z wysokością (0,6°C co 100 m), wysokimi opadami $1500-2000 mm rocznie$ oraz silnymi wiatrami, z których najbardziej znany jest ciepły, porywisty wiatr halny.

Wody powierzchniowe Tatr to głównie potoki i niewielkie rzeki o dużych spadkach. W Tatrach Zachodnich, zbudowanych z wapieni, rozwinęły się zjawiska krasowe, tworząc liczne jaskinie, z których najdłuższa – Wielka Śnieżna – ma prawie 24 km długości.

Inne pasma górskie Polski

Bieszczady

Bieszczady to góry fałdowe średnie, będące częścią Karpat. Powstały z osadów morskich tworzących flisz karpacki (skały osadowe: zlepieńce, piaskowce, mułowce, iłowce, margle). W czasie orogenezy alpejskiej osady zostały sfałdowane i nasunięte na północ jako płaszczowiny.

Rzeźba Bieszczad jest łagodna, z charakterystycznymi połoninami (łąkami) powyżej granicy lasu. Najwyższy szczyt to Tarnica (1346 m n.p.m.).

Sudety

Sudety to góry zrębowe o długości 350 km, stanowiące część Masywu Czeskiego. Powstały głównie podczas orogenezy hercyńskiej, ale ostateczny kształt nadały im ruchy alpejskie, tworząc uskoki i zręby.

Skały budujące Sudety są bardzo zróżnicowane: granit, andezyt, gabro, gnejs, marmur oraz skały osadowe. Region ten był bogaty w złoża minerałów, w tym złota i uranu. Najwyższym szczytem jest Śnieżka (1602 m n.p.m.) w Karkonoszach.

💡 Warto wiedzieć: Góry Świętokrzyskie, choć dziś niewysokie, są jednymi z najstarszych łańcuchów górskich w Europie, powstałymi już podczas orogenezy kaledońskiej!

Góry Świętokrzyskie

Te niskie, stare góry zostały sfałdowane w orogenezie kaledońskiej i hercyńskiej. Ruchy alpejskie podniosły je i potrzaskały licznymi uskokami. Charakterystyczną cechą rzeźby jest inwersja (w geologicznych synklinach znajdują się grzbiety, a w antyklinach obniżenia) oraz rzeźba rusztowa.

Łysogóry, najbardziej odporna część gór, zbudowane są z piaskowców kwarcytowych. Region ten był kolebką polskiego górnictwa, gdzie eksploatowano złoża żelaza, miedzi, ołowiu i srebra.