Czym są lodowce i lądolody?

Lodowiec to trwałe nagromadzenie lodu, które powstaje z ogromnych mas śniegu. Żeby się utworzył, potrzebuje trzech rzeczy: niskiej temperatury (poniżej 0°C), dużych opadów śniegu i płaskiej lub wklęsłej powierzchni.

Lodowce tworzą się powyżej granicy wiecznego śniegu - tam, gdzie więcej śniegu spada, niż znika. Ta granica zmienia się w zależności od szerokości geograficznej: nad równikiem to około 4400-4900 m n.p.m., a nad zwrotnikiem aż 6000 m n.p.m.

Każdy lodowiec składa się z trzech części. Pole firnowe to górna część, gdzie śnieg zamienia się w lód. Jęzor lodowcowy to nadmiar lodu przemieszczający się w dół, a czoło lodowca to najniższa część, z której wypływają wody z topniejącego lodu.

💡 Ciekawostka: Lodowce zawierają aż 68% wszystkich zasobów słodkiej wody na Ziemi!

Jak lodowce kształtują powierzchnię Ziemi?

Lodowce to prawdziwe "buldożery natury" - potrafią całkowicie zmienić krajobraz! Działają na trzy sposoby: niszczą podłoże, transportują materiał skalny i odkładają go w nowych miejscach.

Działalność erozyjna lodowców polega na wyrywaniu okruchów skalnych (detracja), wygładzaniu podłoża (detersja) i żłobieniu go (egzaracja). Dzięki temu powstają charakterystyczne doliny U-kształtne - szerokie i płaskodenne, bardzo różne od wąskich dolin rzecznych.

Cały materiał skalny, który lodowiec transportuje, nazywa się moreną. Może być przenoszona na powierzchni lodu, wtopiona w niego lub spychana przed czoło lodowca. Gdy lodowiec się cofa, pozostawia różne formy terenu.

💡 Zapamiętaj: Moreny to jak "podpisy" lodowców - pokazują nam, gdzie kiedyś przeszły te lodowe giganty!

Powstają wtedy moreny denne (płaskie równiny), moreny boczne (wały wzdłuż zbocza), moreny środkowe (wały biegnące środkiem doliny) i moreny czołowe (wzniesienia przed dawnym czołem lodowca).

Rzeźba polodowcowa w Polsce

Po wielkich zlodowaceniach Polska została podzielona na dwa różne krajobrazy polodowcowe. Północna część to krajobraz młodoglacjalny, a środkowa - staroglacjalny. Różnice między nimi są naprawdę spektakularne!

Krajobraz młodoglacjalny (Pas Pojezierzy) to efekt najmłodszego zlodowacenia. Znajdziesz tam mnóstwo jezior polodowcowych, doskonale zachowane moreny czołowe i równiny sandrowe. To tutaj powstały nasze piękne pojeziera!

Krajobraz staroglacjalny (Pas Nizin) powstał ze starszych zlodowaceń. Formy polodowcowe są tu mało widoczne, bo denudacja je zniszczyła. Charakterystyczne są tu pradoliny - szerokie doliny równoległe do dawnego czoła lądolodu.

💡 Praktyczna wskazówka: Jeśli widzisz dużo jezior i pagórków, prawdopodobnie jesteś w krajobrazie młodoglacjalnym!

Oprócz form glacjalnych mamy też formy fluwioglacjalne - powstałe z działalności wód z topniejącego lądolodu. To sandry, kemy, ozy i rynny polodowcowe, w których dziś często znajdują się jeziora.