Ludność i Osadnictwo - Kluczowe Fakty

Liczba ludności świata i jej zmiany

Liczba mieszkańców Ziemi ciągle się zmienia, a wpływają na to różne czynniki. Niektóre wydarzenia historyczne przyczyniły się do wzrostu populacji, inne do jej spadku.

Do głównych przyczyn wzrostu liczby ludności należą: rewolucja neolityczna (powstanie stałych osad i rozwój rolnictwa), rewolucja przemysłowa (wynalezienie maszyny parowej i rozwój transportu) oraz rozwój medycyny (np. szczepienia), które skutkowały spadkiem umieralności.

Z kolei wśród przyczyn spadku liczby ludności wyróżnia się: wojny światowe i związane z nimi straty ludzkie, epidemie (występujące głównie przed rozwojem medycyny) oraz klęski naturalne powodujące głód i niedożywienie.

Warto wiedzieć! Aby porównać sytuację demograficzną w różnych krajach, oblicza się współczynnik przyrostu naturalnego na 1000 mieszkańców wyrażony w promilach.

Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów w danym okresie. Może przyjmować wartość dodatnią (więcej urodzeń niż zgonów), zerową (liczba urodzeń równa liczbie zgonów) lub ujemną (mniej urodzeń niż zgonów).

Zróżnicowanie przyrostu naturalnego i model rozwoju demograficznego

Na świecie występują ogromne różnice w przyroście naturalnym. W krajach słabo rozwiniętych jest on zazwyczaj wysoki z powodu tradycyjnego modelu rodziny wielodzietnej oraz traktowania dzieci jako zabezpieczenia na starość.

W krajach wysoko rozwiniętych przyrost naturalny jest zwykle niski. Wynika to z popularnego modelu rodziny z jednym dzieckiem, konsumpcyjnego stylu życia oraz kwestii zdrowotnych i mieszkaniowych. W Europie Środkowej i Wschodniej wpływ mają również kryzysy gospodarcze, brak perspektyw, emigracja oraz choroby cywilizacyjne.

Model przejścia demograficznego pokazuje, jak współczynnik przyrostu naturalnego zmienia się w czasie. Składa się z pięciu faz: przedtransformacyjnej, początku transformacji, intensywnej transformacji, późnej transformacji oraz regresu demograficznego.

Ciekawostka! Eksplozja demograficzna to gwałtowny wzrost liczby ludności spowodowany wysoką liczbą urodzeń i spadkiem umieralności, a jej przeciwieństwem jest implozja (regres) demograficzna.

Skutki eksplozji demograficznej mogą być poważne: przeludnienie wsi, masowe migracje do miast (powstawanie dzielnic nędzy), trudności z wyżywieniem ludności oraz problemy z zaspokojeniem potrzeb społecznych przez państwo.

Struktura wieku ludności i starzenie się społeczeństw

Struktura wieku ludności pokazuje procentowy udział poszczególnych grup wiekowych w ogólnej liczbie mieszkańców. Najczęściej dzieli się populację na trzy grupy: dzieci $0-14 lat$, młodzież i dorosłych $15-64 lata$ oraz osoby starsze $65+ lat$.

Społeczeństwo, w którym przeważają dzieci, nazywamy społeczeństwem młodym. Natomiast gdy dominują osoby powyżej 65 roku życia, mamy do czynienia ze społeczeństwem starym – mówimy wtedy o starzeniu się społeczeństwa.

Na starzenie się społeczeństwa wpływają głównie: mała liczba urodzeń, powszechność metod planowania rodziny oraz odkładanie decyzji o posiadaniu potomstwa na później. Jest to zjawisko charakterystyczne dla krajów wysoko rozwiniętych.

Zapamiętaj! Starzenie się społeczeństwa powoduje poważne konsekwencje ekonomiczne: spowolnienie wzrostu gospodarczego, zwiększenie wydatków na ochronę zdrowia oraz wyższe obciążenie budżetu państwa przez system emerytalny.

Skutki regresu demograficznego są wielorakie: postępujące starzenie się ludności, brak młodych ludzi na rynku pracy oraz konieczność otwarcia się na imigrantów dla uzupełnienia braków na rynku pracy. To wyzwania, z którymi już teraz mierzą się kraje europejskie.

Rozmieszczenie ludności na świecie

Ludzie nie zamieszkują Ziemi równomiernie. Wyróżniamy trzy główne typy obszarów: ekumenę (tereny stale zamieszkane i zagospodarowane), subekumenę (obszary zamieszkiwane okresowo) oraz anekumenę (obszary bezludne i niewykorzystywane gospodarczo).

Rozmieszczenie ludności zależy od wielu czynników, które dzielimy na dwie główne grupy. Czynniki przyrodnicze to m.in. warunki klimatyczne, jakość gleb, rzeźba terenu, wysokość bezwzględna oraz dostęp do wody słodkiej. Czynniki pozaprzyrodnicze obejmują sytuację polityczną, poziom rozwoju gospodarczego, możliwości znalezienia pracy oraz przeszłość kolonialną.

Na Ziemi występują bariery osadnicze, które utrudniają lub uniemożliwiają stałe zamieszkanie. Wyróżniamy barierę:

• termiczną (zbyt niskie lub wysokie temperatury)
• wodną (brak wody lub nadmiar wilgoci)
• wysokościową (zbyt wysokie ciśnienie)
• świetlną (brak światła słonecznego)

To ważne! Bariery osadnicze znacząco ograniczają możliwość prowadzenia rolnictwa i tworzenia stałych osiedli ludzkich, dlatego anekumena obejmuje obszary pustyń, wysokich gór czy rejonów podbiegunowych.

Tereny najbardziej przyjazne dla osadnictwa to niziny, doliny rzek oraz obszary przybrzeżne, gdzie warunki klimatyczne sprzyjają rozwojowi rolnictwa i handlu.

Charakterystyka rozmieszczenia ludności i migracje

Rozmieszczenie ludności na Ziemi ma kilka charakterystycznych cech. Aż 90% ludzi mieszka na półkuli północnej, głównie między równoleżnikami 20°N a 60°N. Około 60% populacji zajmuje tereny nizinne (poniżej 200 m n.p.m.), a prawie 50% żyje nie dalej niż 200 km od wybrzeży mórz i oceanów. Duża koncentracja ludności występuje w dolinach i deltach rzek oraz na obszarach bogatych w surowce naturalne.

Gęstość zaludnienia to stosunek liczby mieszkańców do wielkości powierzchni. W Polsce wynosi ona 123 os./km² (38,4 mln mieszkańców na 312,7 tys. km²).

Migracje to przemieszczanie się ludzi związane ze stałą lub czasową zmianą miejsca pobytu. Wyróżniamy:

• imigrację (napływ ludności)
• emigrację (odpływ ludności)
• reemigrację (powrót emigrantów)

Warto wiedzieć! Saldo migracji to różnica między liczbą imigrantów a liczbą emigrantów. Może być dodatnie, zerowe lub ujemne.

Migracje dzielimy na wewnętrzne (w obrębie kraju) i zewnętrzne (zagraniczne). Kraje imigracyjne to najczęściej państwa wysoko rozwinięte, gdzie przeważa napływ imigrantów. Kraje emigracyjne to głównie państwa słabo rozwinięte, dotknięte przeludnieniem lub konfliktami, z których więcej ludzi wyjeżdża niż przybywa.

Przyczyny i skutki migracji oraz zróżnicowanie etniczne

Migracje zagraniczne mają różnorodne przyczyny. Czynniki przyciągające to m.in. możliwość znalezienia pracy, wyższe zarobki, poczucie bezpieczeństwa oraz wyższy standard życia. Czynniki wypychające obejmują wysokie bezrobocie, niskie płace, wojny, konflikty etniczne i religijne, przeludnienie, klęski żywiołowe.

Migracje mogą mieć zarówno pozytywne skutki (spadek bezrobocia, rozwój transportu, podniesienie standardu życia, większe zróżnicowanie kulturowe), jak i negatywne skutki (starzenie się społeczeństw, rozpad rodzin, utrata kapitału ludzkiego, wzrost napięć społecznych).

Uchodźca to osoba, która musiała uciekać ze swojego kraju z powodu zagrożenia życia, najczęściej wskutek konfliktów, prześladowań czy klęsk żywiołowych. W 2018 roku na świecie było prawie 20,4 mln uchodźców, głównie z Syrii, Afganistanu i Sudanu Południowego.

Pamiętaj! Różnice między odmianami człowieka (kolor skóry, kształt twarzy, oczu i nosa) stały się podstawą rasizmu - pseudonaukowej doktryny o nierówności odmian ludzkich.

Wyróżnia się trzy główne odmiany człowieka: białą (europeidalną), żółtą (mongoloidalną) i czarną (negroidalną) oraz odmiany mieszane: Metysów (biała+żółta), Mulatów (biała+czarna) i Zambo (żółta+czarna).

Zróżnicowanie narodowościowe i etniczne ludności

Naród to grupa ludzi związana wspólną historią, kulturą, językiem, terytorium i gospodarką. Grupa etniczna stanowi natomiast zalążek powstania narodu, który jeszcze w pełni się nie ukształtował.

Wśród społeczności zamieszkujących dany kraj wyróżniamy mniejszości narodowe i etniczne. Mniejszość narodowa to zbiorowość utożsamiająca się z narodem, który ma własne państwo (np. Polacy mieszkający na Litwie). Mniejszość etniczna to grupa, która nie ma swojego państwa i nie utożsamia się z innym narodem (np. Romowie w Polsce).

Państwa różnią się pod względem struktury narodowościowej. Te z niewielkim odsetkiem mniejszości nazywamy jednolitymi narodowościowo (np. Korea Południowa – 99% to Koreańczycy). Ich przeciwieństwem są kraje wielonarodowościowe (np. Holandia, gdzie Holendrzy stanowią około 80% populacji).

Ciekawostka! Odmiana europeidalna obejmuje Europejczyków, ale też ludność semicko-chamicką i indyjsko-irańską. Odmiana mongoloidalna to m.in. Azjaci i rdzenni Amerykanie, a negroidalna – głównie ludność afrykańska i australijska.

Struktura narodowościowa krajów zmienia się pod wpływem migracji, wojen i konfliktów etnicznych. Różnorodność kulturowa i etniczna może być zarówno źródłem bogactwa kulturowego, jak i konfliktów społecznych.

Zróżnicowanie religijne i kulturowe ludności

Religia to system wierzeń, obrzędów i zasad moralnych określających relację między sferą sacrum (boską) a człowiekiem i społeczeństwem. Na świecie występuje ogromne zróżnicowanie religijne.

Trzy główne religie świata to chrześcijaństwo, islam i buddyzm. Są one nazywane religiami uniwersalnymi, ponieważ objęły znaczne obszary i różnorodne społeczeństwa. Kraje, gdzie dominuje jedna religia, określa się mianem jednolitych wyznaniowo.

Chrześcijaństwo to religia monoteistyczna (wiara w jednego Boga), która powstała w I wieku p.n.e. Jej podstawą jest wiara w Boga oraz w zbawienie i życie wieczne dzięki zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa. Świętą księgą jest Biblia (Stary i Nowy Testament).

Warto wiedzieć! Religie monoteistyczne (chrześcijaństwo, islam, judaizm) uznają istnienie jednego Boga, podczas gdy religie politeistyczne (hinduizm) wierzą w wielu bogów. Buddyzm natomiast nie uznaje bogów w ogóle.

Religia ma ogromny wpływ nie tylko na sferę duchową człowieka, ale również na życie społeczne, gospodarkę i politykę. Wpływa na codzienne zwyczaje, sposób odżywiania, relacje międzyludzkie, a nawet na rozwój gospodarczy.

Główne religie świata i ich wpływ na życie i gospodarkę

Hinduizm to religia politeistyczna oparta na wierze w wielu bogów będących wcieleniem Brahmy. Podstawą wierzeń jest reinkarnacja i karma. Świętymi księgami są Wedy. Hinduizm nakazuje zakładanie dużych rodzin.

Islam powstał w VII wieku n.e. Jest religią monoteistyczną, wierzącą w Boga Allaha i proroków (w tym Jezusa i Mahometa). Muzułmanie muszą wyznawać publicznie swoją wiarę, modlić się, pościć i odbyć pielgrzymkę do Mekki. Najważniejszą księgą jest Koran.

Judaizm to najstarsza religia monoteistyczna (ok. 2000 r. p.n.e.), opierająca się na wierze w Boga Jahwe i Mesjasza. Świętą księgą jest Biblia hebrajska (Tanach). Żydzi są narodem wybranym, a wyznawcy przestrzegają specyficznych praktyk, np. obrzezania.

Buddyzm założył Budda na przełomie VI i V wieku p.n.e. Celem wyznawców jest wyzbycie się pragnień (osiągnięcie nirwany) i oświecenie poprzez uwolnienie się od cierpienia. Buddyzm nie uznaje bogów.

To fascynujące! Każda religia ma znaczący wpływ na życie społeczne i gospodarkę. Na przykład, zakazy spożywania niektórych pokarmów (wieprzowina w islamie i judaizmie) wpływają na brak hodowli świń w krajach wyznających te religie.

Religie kształtują także pozycję kobiet w społeczeństwie, relacje rodzinne, stosunek do pracy i własności oraz wiele innych aspektów życia codziennego i gospodarczego.

Rozwój sieci osadniczej na świecie

Osadnictwo to długotrwały proces osiedlania się ludności na określonym terenie. Główne jednostki osadnicze to wsie (zamieszkane głównie przez osoby zajmujące się rolnictwem) oraz miasta (gdzie ludność prowadzi działalność pozarolniczą).

Osadnictwo wiejskie przechodzi obecnie znaczące przemiany. Wiele wsi, zwłaszcza położonych w atrakcyjnych przyrodniczo miejscach, pełni funkcje turystyczne. Wsie przy głównych drogach stają się lokalizacją dla przedsiębiorstw, a te położone blisko miast przekształcają się w miejsca zamieszkania dla pracujących w miastach.

W miarę oddalania się od miast widoczna jest emigracja młodych ludzi ze wsi. Jest to problem zwłaszcza dla terenów peryferyjnych, które się wyludniają i starzeją.

Zauważ! W państwach rozwijających się krajobraz wiejski również ulega przeobrażeniom - wsie stają się bardziej zurbanizowane, choć często borykają się z problemem biedy i niedostatecznej infrastruktury.

Współcześnie granica między wsią a miastem zaciera się, zwłaszcza w krajach wysokorozwiniętych. Powstają obszary podmiejskie łączące cechy obu typów osadnictwa. Wsie podmiejskie rozrastają się i urbanizują, podczas gdy mieszkańcy miast szukają spokoju na terenach wiejskich.