Geografia: Procesy Egzogeniczne – Powtórzenie Zagadanień Druk 6

Rodzaje wietrzeń i krasowienie

Wietrzenie to proces, który rozbija i zmienia skały na powierzchni Ziemi. Wyróżniamy trzy główne typy:

Wietrzenie mechaniczne (fizyczne) powoduje rozluźnianie skał bez zmiany ich składu chemicznego. Zachodzi najintensywniej w strefie równikowej i podbiegunowej. Codzienne zmiany temperatury powodują rozszerzanie i kurczenie się skał, co prowadzi do ich rozpadu. Wyobraź sobie, jak skała pęka, gdy woda zamarza w jej szczelinach - to właśnie wietrzenie mrozowe!

Wietrzenie chemiczne zmienia skład chemiczny skał. Najczęściej zachodzi przez rozpuszczanie, utlenianie czy uwadnianie. Jest najsilniejsze w strefie równikowej, gdzie wysoka wilgotność i temperatura przyspieszają reakcje chemiczne. Czy widzisz rdzawe zabarwienie niektórych skał? To efekt utleniania!

Wietrzenie biologiczne wynika z działalności organizmów. Korzenie roślin wnikają w szczeliny, zwierzęta ryją w ziemi, a mikroorganizmy wydzielają kwasy. Jest najsilniejsze w strefach umiarkowanych, gdzie występuje bogata roślinność.

Ciekawostka: Proces krasowienia to rodzaj wietrzenia chemicznego skał łatwo rozpuszczalnych w wodzie, jak wapienie. To właśnie dzięki niemu powstają jaskinie, które możesz zwiedzać np. w Tatrach!

Na szybkość krasowienia wpływają: ilość wody, zawartość CO₂, temperatura wody oraz ukształtowanie terenu. Płaski teren sprzyja wsiąkaniu wody, co przyspiesza rozpuszczanie skał.

Ruchy masowe i biegi rzek

Ruchy masowe to przemieszczanie się materiału skalnego pod wpływem grawitacji. Występują one na nachylonych stokach, gdy zostanie zaburzona ich równowaga. Może to nastąpić po intensywnych opadach, trzęsieniu ziemi lub podcięciu stoku przez erozję.

Rodzaje ruchów masowych obejmują:

• Odpadanie - pojedyncze okruchy skalne spadają, żłobiąc rynny zwane żlebami
• Obrywanie - nagłe oderwanie dużych mas skalnych
• Osuwanie - gwałtowne zsunięcie się zwietrzeliny, tworzące charakterystyczną niszę u góry i jęzor u dołu
• Spływanie - ruch nasączonej wodą zwietrzeliny po intensywnych opadach
• Spełzywanie - powolny ruch zwietrzeliny, który możesz rozpoznać po powyginanych pniach drzew

Uwaga! W klimacie gorącym i wilgotnym intensywne spełzywanie nazywamy cieczeniem, a w klimacie zimnym, gdy rozmarzająca wiosną warstwa gruntu spływa po zamarzniętym podłożu - soliflukcją.

Rzeka zmienia swój charakter na całej długości. W górnym biegu ma duży spadek, tworzy V-kształtne doliny i wodospady. W środkowym biegu maleje jej spadek, podmywa brzegi i tworzy meandry, które z czasem mogą odciąć się od głównego koryta, tworząc starorzecza. W dolnym biegu rzeka płynie wolno, odkłada niesiony materiał i tworzy żyzne mady - doskonałe gleby do uprawy.

Formy rzeźby terenu i ich pochodzenie

Każdy czynnik rzeźbotwórczy pozostawia po sobie charakterystyczne ślady w krajobrazie. Poznanie ich pomoże ci zrozumieć historię geologiczną regionu.

Wiatr jest potężną siłą kształtującą powierzchnię Ziemi. Tworzy on wydmy, pustynie oraz charakterystyczne grzyby skalne, gdy selektywnie usuwa mniej odporne fragmenty skał. Na pustyniach wiatr formuje bruk deflacyjny - powierzchnię pokrytą kamieniami, spod których wywiewany jest drobny materiał.

Lądolód pozostawił po sobie ogromne zmiany w krajobrazie północnej Polski. Jego działalność rozpoznasz po morenach (wałach z materiału niesionego przez lodowiec), głazach narzutowych (eratykach) oraz charakterystycznych formach, jak rynny polodowcowe, sandry czy drumliny. Te formy świadczą o zlodowaceniach, które miały miejsce setki tysięcy lat temu.

Rzeki nieustannie rzeźbią powierzchnię ziemi. W górach tworzą głębokie doliny o kształcie litery V, w niższych partiach - meandry i starorzecza. Rozpoznasz je po terasach rzecznych, które są śladami dawnych poziomów rzeki, oraz po miąższych warstwach materiału rzecznego (aluwiów).

Morze kształtuje wybrzeża, tworząc klify (strome ściany skalne), plaże czy mierzeje. Działalność fal prowadzi do niszczenia brzegów w jednych miejscach i akumulacji materiału w innych.

Te formy rzeźby terenu stanowią fascynującą księgę historii naszej planety, którą uczysz się teraz czytać!

Pustynie i rodzaje wybrzeży

Pustynie, wbrew powszechnemu przekonaniu, są bardzo zróżnicowane. Wyróżniamy cztery główne typy:

• Pustynie piaszczyste (erg) - pokryte wydmami, jak większość Sahary
• Pustynie ilaste - o podłożu gliniastym, często popękane w charakterystyczne wieloboki
• Pustynie kamieniste (hamada) - pokryte ostrokrawędzistymi kamieniami
• Pustynie żwirowe - usłane zaokrąglonymi otoczakami

Wybrzeża morskie również przybierają różne formy, zależnie od procesów, które je ukształtowały:

Wybrzeże fiordowe powstaje, gdy morze zalewa doliny wyżłobione przez lodowce. Charakterystyczne są dla niego wąskie, głębokie zatoki o stromych zboczach - fiordy norweskie to ich najsłynniejszy przykład.

Wybrzeże szkierowe to wynik zalania obszaru polodowcowego z licznymi skalistymi wzniesieniami, które tworzą małe wysepki (szkiery). Typowe dla Szwecji i Finlandii.

Wybrzeże riasowe i dalmatyńskie powstają przez zalanie dolin górskich - pierwsze o przebiegu prostopadłym do linii brzegowej (Irlandia), drugie o przebiegu równoległym (Chorwacja).

Ciekawostka: Wybrzeże Polski jest głównie typu zalewowo-mierzejowego, z charakterystycznymi mierzejami odcinającymi zatoki od otwartego morza (np. Mierzeja Wiślana).

Znajomość różnych typów wybrzeży pomoże ci lepiej zrozumieć, dlaczego niektóre regiony nadmorskie mają piękne, piaszczyste plaże, podczas gdy inne charakteryzują się stromymi klifami czy skalistymi wyspami.

Słownictwo geograficzne - angielsko-polskie

Znajomość terminów geograficznych w języku angielskim znacznie poszerzy twoje horyzonty i umożliwi korzystanie z międzynarodowych źródeł naukowych.

Podstawowe procesy geologiczne po angielsku:

• Weathering - wietrzenie
• Sedimentation - akumulacja
• Disintegrate - rozpadać się
• Karst - krasowienie

Formy terenowe związane z działalnością wody:

• Stream bed - koryto rzeki
• Floodplain - terasa zalewowa
• Oxbow lake - starorzecze
• Estuary - estuarium (lejkowate ujście rzeki)

Terminologia związana z lodowcami:

• Glacial erosion - erozja lodowcowa
• Moraine - morena
• Glacial erratic - głaz narzutowy (eratyk)
• Drumlin - drumlina

Wskazówka: Zapamiętywanie słownictwa geograficznego będzie łatwiejsze, jeśli będziesz łączyć terminy z konkretnymi formami terenowymi, które znasz z okolicy lub z podróży.

Znajomość tych terminów nie tylko pomoże ci na lekcjach geografii, ale też przyda się podczas wycieczek czy czytania anglojęzycznych artykułów o przyrodzie. Zobaczysz, że wiele terminów brzmi podobnie w obu językach!

Terminy geograficzne - ciąg dalszy

Kontynuując poznawanie angielskiej terminologii geograficznej, skupmy się na formach związanych z działalnością wiatru i morza.

Formy eoliczne (utworzone przez wiatr):

• Dunes - wydmy
• Deflation - deflacja (wywiewanie)
• Ventifacts - graniaki wiatrowe
• Mushroom rocks - grzyby skalne
• Loess covers - pokrywy lessowe

Terminy związane z wybrzeżem:

• Cliff - klif
• Lagoon - laguna
• Barrier Island - lido
• Spit - mierzeja, kosa
• Fjord coastline - wybrzeże fiordowe

Przydatne będą też określenia rodzajów pustyń w różnych częściach świata:

• Erg - pustynia piaszczysta
• Hamada - pustynia kamienista
• Serir (wschodnia Sahara), reg (zachodnia Sahara), gibber (Australia) - nazwy pustyń żwirowych w różnych regionach

Ciekawostka: Terminy geograficzne często mają pochodzenie lokalne - słowo "fjord" pochodzi z języka norweskiego, a "hamada" z arabskiego.

Znając te określenia, będziesz w stanie precyzyjnie opisać rozmaite formy terenu, które spotykasz w podręcznikach czy podczas własnych podróży. Co więcej, wiele z tych terminów funkcjonuje w podobnej formie w różnych językach, co ułatwi ci komunikację na tematy geograficzne podczas zagranicznych wycieczek.