CZYNNIKI ROZWOJU ROLNICTWA

Rolnictwo jako pierwszy sektor gospodarki pełni trzy kluczowe funkcje: ekonomiczną (handel międzynarodowy), społeczną (tworzenie miejsc pracy) oraz przestrzenną (zmiany w środowisku przyrodniczym i zabudowa wiejska).

Na rozwój rolnictwa wpływają przede wszystkim czynniki przyrodnicze, takie jak:

• Warunki klimatyczne (nasłonecznienie, temperatura powietrza, opady)
• Żyzność gleb
• Warunki wodne
• Rzeźba terenu
• Długość okresu wegetacyjnego (liczba dni w roku z temperaturą powyżej 5°C)

Najlepsze warunki przyrodnicze dla rozwoju rolnictwa występują na nizinach i wyżynach Europy (Francuska, Śląska, Węgierska), w Azji (Chińska, Gangesu), w delcie Nilu w Afryce, południowo-wschodniej Australii oraz na Wielkich Równinach Ameryki Północnej.

Warto wiedzieć! W krajach wysoko rozwiniętych w rolnictwie pracuje tylko do 5% zatrudnionych, ale osiągają oni wyższą wydajność niż w krajach słabo rozwiniętych, gdzie zatrudnienie w rolnictwie może sięgać 60%!

Równie ważne są czynniki pozaprzyrodnicze, takie jak zasoby siły roboczej i zatrudnienie ludności. Poziom rozwoju danego kraju mocno wpływa na efektywność produkcji rolnej.

STRUKTURA ROLNICTWA

Struktura agrarna (własnościowa i wielkościowa) ma ogromny wpływ na wydajność rolnictwa. Wyróżniamy:

• Własność prywatną - zwykle najbardziej efektywną
• Własność państwową - np. PGR-y, często mniej efektywną
• Własność spółdzielczą - współpraca kilku gospodarzy, co sprzyja lepszym wynikom
• Własność dzierżawną - tymczasowe użytkowanie ziemi przez dzierżawcę

Wielkość gospodarstwa również ma znaczenie - większe gospodarstwa zazwyczaj osiągają lepsze zyski i mogą się specjalizować, podczas gdy rozdrobnienie gospodarstw często ogranicza możliwości rozwoju.

Poziom kultury rolnej to kolejny ważny czynnik, obejmujący:

• Stosowanie nowoczesnych maszyn
• Systemy nawadniania (irygacja) i odwadniania (melioracja)
• Poziom wykształcenia rolników
• Nawożenie (sztuczne i naturalne)
• Stopień mechanizacji

Na rozwój rolnictwa wpływa także polityka państwa poprzez:

• Ustrój państwowy
• Protekcjonizm (cła)
• Dostępność kredytów dla rolników
• System dotacji

Ciekawostka! W Polsce użytki rolne zajmują prawie 47% powierzchni kraju, z czego około 3/4 to grunty orne.

Użytki rolne to obszary prowadzenia działalności rolniczej, zajmujące około 37% powierzchni lądowej Ziemi. Dzielą się na:

• Grunty orne (pola uprawne)
• Uprawy trwałe (sady, winnice)
• Użytki zielone (łąki, pastwiska)

TYPY ROLNICTWA

Rolnictwo możemy podzielić ze względu na przeznaczenie produkcji na:

• Rolnictwo samozaopatrzeniowe - produkcja głównie na potrzeby właściciela gospodarstwa i jego rodziny; charakteryzuje się małymi gospodarstwami i hodowlą kilku gatunków zwierząt (krowy, kury, świnie)
• Rolnictwo towarowe - produkty w całości przeznaczone na sprzedaż; wielkoobszarowe, z wyraźną specjalizacją upraw

Ze względu na intensywność produkcji, rolnictwo dzielimy na:

• Rolnictwo intensywne - duże nakłady pracy i kapitału, wysokie plony
• Rolnictwo ekstensywne - niższe nakłady pracy i kapitału, mniejsza wydajność

Pamiętaj! Intensywność rolnictwa nie zawsze oznacza wielkość gospodarstwa - możemy mieć małe gospodarstwo intensywne (np. szklarnie) lub wielkie ekstensywne (np. farmy w Australii).

Rolnictwo intensywne może być pracochłonne (duże nakłady pracy ludzkiej, np. w Azji Południowo-Wschodniej) lub kapitałochłonne (wysoki stopień mechanizacji, jak w Europie Zachodniej).

TYPY ROLNICTWA - CIĄG DALSZY

Na świecie najczęściej wyróżnia się trzy typy rolnictwa:

Rolnictwo pierwotne:

• Wspólne władanie ziemią przez społeczność
• Praca głównie ludzi i zwierząt
• Bardzo prymitywne narzędzia (motyka, kij kopieniacz)
• Bardzo niska wydajność pracy
• Produkty w całości wykorzystywane na własne potrzeby
• Obejmuje rolnictwo żarowo-odłogowe i pasterstwo koczownicze

Rolnictwo tradycyjne:

• Często duże rozdrobnienie gruntów
• Produkty głównie na własne potrzeby, nadwyżki sprzedawane
• Średnia wydajność
• Stosowanie systemu ugorowego (dwupolówka, trójpolówka)
• Charakterystyczne dla Polski i krajów średnio rozwiniętych

Rolnictwo rynkowe:

• Przeważnie wielkoobszarowe
• Pełna mechanizacja pracy
• Stosowanie nawozów sztucznych i środków ochrony roślin
• Bardzo wysoka wydajność
• Produkcja niemal w całości na sprzedaż
• Wyraźna specjalizacja upraw

Uwaga! Rolnictwo żarowo-odłogowe, wciąż praktykowane w częściach Afryki i Azji, polega na wypalaniu lasu, uprawie przez kilka lat, a następnie porzuceniu wyjałowionej ziemi i przejściu na nowy obszar.

Rolnictwo rynkowe obejmuje rolnictwo plantacyjne (bawełna, trzcina cukrowa, banany) oraz farmerskie, specjalizujące się w jednym kierunku produkcji (zbożowe, hodowlane, mleczarskie).

SYSTEMY ROLNE I PŁODOZMIAN

Rolnictwo pierwotne charakteryzuje się prostymi technikami, takimi jak:

• System żarowo-odłogowy - wypalanie fragmentu lasu pod uprawę, a po wyjałowieniu gleby przejście na nowy obszar
• System odłogowo-rolny - podobny do żarowo-odłogowego, ale z wykorzystaniem pługa
• Pasterstwo koczownicze - ciągłe przemieszczanie się ze stadami zwierząt w poszukiwaniu pastwisk

W rolnictwie tradycyjnym rozwinięto bardziej zaawansowane techniki:

• System ugorowy - regularne pozostawianie pól odłogiem:
  • Dwupolówka - podział gruntów na 2 części użytkowane na zmianę
  • Trójpolówka - podział gruntów na 3 części użytkowane na zmianę
• System bezugorowy - ewolucja trójpolówki eliminująca potrzebę ugorowania

Rolnictwo rynkowe wykorzystuje najnowocześniejsze metody:

• Płodozmian - przemyślane następstwo upraw
• Specjalizacja w określonych kierunkach produkcji
• Rolnictwo plantacyjne - wielkoobszarowe uprawy roślin tropikalnych
• Rolnictwo farmerskie - wyspecjalizowane w jednym kierunku produkcji

Ciekawostka! Przejście od systemu ugorowego do bezugorowego było jednym z najważniejszych przełomów w historii rolnictwa, znacząco zwiększając produkcję żywności i umożliwiając wzrost populacji.

Skuteczny płodozmian pozwala na utrzymanie żyzności gleby, ogranicza rozwój chorób i szkodników, a także pozwala na lepsze wykorzystanie składników pokarmowych z różnych warstw gleby.

REGIONY ROLNICZE NA ŚWIECIE

Świat można podzielić na 12 głównych regionów rolniczych, różniących się warunkami przyrodniczymi, metodami uprawy i hodowli oraz poziomem rozwoju:

Region zachodnioeuropejski:

• Duża intensywność i towarowość
• Niewielkie zatrudnienie w rolnictwie
• Korzystne warunki przyrodnicze
• Dominacja upraw zbóż (pszenica, żyto)
• Duży udział ziemniaków, rzepaku, buraków cukrowych
• Znaczący chów trzody chlewnej i bydła mlecznego

Region śródziemnomorski:

• Duża towarowość rolnictwa
• Konieczność nawadniania ze względu na klimat
• Przewaga warzyw i upraw sadowniczych (cytrusy, winorośl, oliwki)
• Mniejsze znaczenie chowu (głównie kozy i owce)

Region środkowoeuropejski:

• Gospodarstwa o średniej intensywności produkcji
• Duży udział użytków rolnych mimo klimatu umiarkowanego
• Dominacja zbóż, ziemniaków i rzepaku
• Ważny chów trzody chlewnej i bydła mlecznego

Warto wiedzieć! Podział na regiony rolnicze nie pokrywa się z podziałem politycznym - w obrębie jednego kraju mogą występować różne systemy rolne i specjalizacje produkcji.

Region północnoafrykańsko-zachodnioazjatycki charakteryzuje się trudnymi warunkami przyrodniczymi i przewagą pasterstwa koczowniczego na terenach pustynnych.

REGIONY ROLNICZE - AZJA I OCEANIA

Region południowoazjatycki:

• Duże zróżnicowanie metod uprawy (od prymitywnego rolnictwa po wielkie plantacje)
• Niska towarowość
• Bardzo duże nakłady pracy ludzkiej
• Uprawy: ryż, pszenica, proso, bawełna, herbata, trzcina cukrowa
• Znaczne pogłowie bydła w Indiach (uwarunkowania religijne)

Region środkowoazjatycki:

• Społeczna własność ziemi
• Dominacja rolnictwa samozaopatrzeniowego
• Umiarkowane plony
• Korzystne warunki przyrodnicze dzięki monsunom
• Uprawy: ryż, pszenica, kukurydza, buraki cukrowe
• Ważny chów trzody chlewnej, owiec, kóz i koni

Region wschodnioazjatycki:

• Rolnictwo wysokotowarowe i intensywne
• Wysoki poziom mechanizacji i nawożenia
• Korzystne warunki glebowe i klimatyczne (monsunowe)
• Uprawy tarasowe na terenach górzystych
• Uprawy: ryż, pszenica, soja, herbata
• Przemysłowy chów bydła i trzody chlewnej

Region australijsko-nowozelandzki:

• Rolnictwo wielkoobszarowe ekstensywne z dużą mechanizacją
• Mało sprzyjające warunki przyrodnicze
• Największy na świecie udział łąk i pastwisk
• Ogromne pogłowie owiec i bydła
• Uprawy: pszenica, jęczmień, trzcina cukrowa

Ciekawostka! Australia i Nowa Zelandia mają więcej owiec niż ludzi - to efekt ogromnych obszarów pastwiskowych i specjalizacji w produkcji wełny oraz mięsa jagnięcego.

REGIONY ROLNICZE - AFRYKA I AMERYKA

Region środkowo-południowoafrykański:

• Duże zróżnicowanie warunków przyrodniczych (pustynie, lasy równikowe)
• Przewaga rolnictwa ekstensywnego (poza RPA)
• Uprawy: proso, sorgo, kukurydza, maniok, kawowiec, kakaowiec
• Chów zwierząt w systemie koczowniczym

Region latynoamerykański:

• Centralna część: uprawy kakaowca, kawowca, trzciny cukrowej
• Południe (Nizina La Platy): kukurydza, pszenica, soja, bawełna
• Chów bydła na stepach (pampa)
• Współistnienie wielkich plantacji i małych ekstensywnych gospodarstw

Region północnoamerykański:

• Wysoki poziom rozwoju rolnictwa i towarowości
• Niewielkie zatrudnienie w rolnictwie
• Wielkoobszarowe rolnictwo ekstensywne o wysokim stopniu mechanizacji
• Uprawy: kukurydza, pszenica, soja, bawełna
• Duży chów bydła

Podstawowe miary produkcji rolnej:

• Zbiory - całkowita masa zebranych płodów rolnych (w tonach)
• Plony - masa płodów rolnych zebranych z jednostki powierzchni (dt/ha)

Ważne! O ile wielkość zbiorów zależy od powierzchni upraw, o tyle plony są miarą wydajności rolnictwa - nowoczesne metody uprawy mogą dawać plony nawet kilka razy wyższe niż rolnictwo tradycyjne.

Różnorodność regionów rolniczych świadczy o adaptacji człowieka do lokalnych warunków środowiska, ale także o nierównomiernym rozwoju gospodarczym na świecie.

ROLNICTWO UPRZEMYSŁOWIONE I EKOLOGICZNE

Rolnictwo uprzemysłowione dominuje w krajach wysoko rozwiniętych (Europa Zachodnia, Kanada, USA, Australia) i charakteryzuje się:

• Oparciem na najnowszej wiedzy agrotechnicznej
• Bardzo dużą wydajnością i organizacją pracy
• Wysokim stopniem mechanizacji i komputeryzacji
• Stosowaniem sztucznych nawozów, środków ochrony roślin i GMO
• Niewielkim zatrudnieniem w rolnictwie
• Dużą powierzchnią upraw
• Wysoką towarowością
• Znacznymi nakładami finansowymi, często wspieranymi przez państwo

Rolnictwo ekologiczne rozwija się w odpowiedzi na rosnącą świadomość konsumentów i charakteryzuje się:

• Wykluczeniem sztucznych nawozów, środków ochrony roślin, hormonów i antybiotyków
• Mniejszą wydajnością produkcji (stąd wyższe ceny)
• Niższymi plonami
• Wolniejszym wzrostem zwierząt
• Stosowaniem płodozmianu w walce ze szkodnikami
• Koniecznością posiadania certyfikatów

Warto wiedzieć! Rolnictwo ekologiczne stanowi obecnie tylko niewielki procent całej produkcji rolnej, ale jego popularność systematycznie rośnie w krajach rozwiniętych, gdzie konsumenci są gotowi zapłacić więcej za zdrową żywność.

Rolnictwo ekologiczne opiera się na trzech głównych zasadach: zwiększaniu urodzajności gleby poprzez naturalne metody, utrzymywaniu różnorodności biologicznej oraz dbałości o równowagę paszowo-nawozową w obrębie gospodarstwa.

ZALETY I WADY RÓŻNYCH TYPÓW ROLNICTWA

Zalety rolnictwa uprzemysłowionego:

• Chemizacja ogranicza występowanie chorób roślin i zwierząt
• Przyspiesza przyrost masy zwierząt
• Umożliwia uprawy na mało żyznych glebach
• Mechanizacja zwiększa efektywność produkcji
• Sprzyja rozwojowi usług pozarolniczych na wsi
• Zwiększa zbiory, zmniejszając problem głodu
• Obniża ceny produktów rolnych

Wady rolnictwa uprzemysłowionego:

• Chemizacja powoduje zanieczyszczenie gleb i wód (eutrofizacja)
• Prowadzi do wymierania organizmów wodnych
• Mechanizacja zwiększa zużycie paliw i zanieczyszczenie powietrza
• Wyjałowienie gleby i zmniejszenie bioróżnorodności

Zalety rolnictwa ekologicznego:

• Produkcja zdrowej żywności bez szkodliwych substancji
• Ochrona środowiska naturalnego
• Zachowanie bioróżnorodności
• Dbałość o dobrostan zwierząt
• Zachowanie tradycyjnych metod uprawy

Wady rolnictwa ekologicznego:

• Niższa wydajność produkcji
• Wyższe ceny produktów
• Mniejsza odporność upraw na choroby i szkodniki
• Wymagana większa wiedza i zaangażowanie rolnika

Pamiętaj! Wybór między rolnictwem uprzemysłowionym a ekologicznym to nie tylko kwestia ekonomii, ale też etyki, zdrowia i wpływu na środowisko naturalne. Coraz częściej próbuje się łączyć najlepsze praktyki z obu systemów.

Przyszłość rolnictwa będzie prawdopodobnie opierać się na zrównoważonym rozwoju, łączącym nowoczesne technologie z dbałością o środowisko naturalne.