Wpływ budowy geologicznej na środowisko wyżyn

Wyżyny Polski rozciągają się w południowej części kraju, stanowiąc naturalne przejście między nizinami a górami. Ich północna granica pokrywa się z zasięgiem skał i form podłoża ukształtowanych przed plejstocenem, natomiast od południa ogranicza je system tektonicznych stopni schodzących ku podgórskim kotlinom.

Dzisiejszy krajobraz wyżyn jest efektem procesów geologicznych z ery mezozoicznej, kiedy te tereny były cyklicznie zalewane przez morza. Na dnie tych zbiorników wodnych powstawały skały węglanowe (wapienie, margle, kredy) oraz piaskowce, które później stały się fundamentem polskich wyżyn. Pod koniec mezozoiku nastąpiło wyniesienie całego obszaru ponad poziom morza, co zapoczątkowało jego przekształcanie przez procesy wietrzenia i erozji.

Podczas zlodowaceń południowopolskich wyżyny znajdowały się pod pokrywą lądolodu, natomiast w trakcie późniejszych zlodowaceń panował tam klimat peryglacjalny. Te surowe warunki doprowadziły do powstania charakterystycznych form terenu - pokryw lessowych, pól wydmowych oraz gołoborzy w Górach Świętokrzyskich.

Warto wiedzieć! Ukształtowane w mezozoiku skały węglanowe są odpowiedzialne za powstanie zjawisk krasowych, które dziś możemy podziwiać w postaci jaskiń, dolin czy charakterystycznych ostańców.

Zróżnicowanie środowiska przyrodniczego wyżyn Polski

Wyżyna Śląska

Wyżyna Śląska powstała podczas orogenezy hercyńskiej, kiedy to utworzyło się zapadlisko górnośląskie wypełnione utworami paleozoicznymi. Najcenniejsze z nich to pochodzące z karbonu pokłady węgla kamiennego, które zadecydowały o przyszłym rozwoju gospodarczym tego regionu. Zapadlisko, nazywane też niecką górnośląską, zostało później pocięte siecią uskoków tektonicznych.

Płycej zalegają osady mezozoiczne – głównie wapienie i dolomity, w których występują rudy cynku i ołowiu. Podczas zlodowaceń południowo- i środkowopolskich lądolód pozostawił po sobie charakterystyczną morenę denną. Zasoby wodne powierzchniowe są tu niewielkie, choć znajdują się tu źródła dopływów Odry i Warty, a gleby to głównie gleby płowe o średniej przydatności rolniczej oraz technosole przekształcone przez działalność człowieka.

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska

Ten malowniczy region zbudowany jest z górnojurajskich i kredowych wapieni, które osadziły się w płytkim i ciepłym morzu. Wynurzenie obszaru nastąpiło w wyniku alpejskich ruchów górotwórczych na przełomie mezozoiku i kenozoiku. Północną część wyżyny objęły zlodowacenia, natomiast na południu znajdują się obszary pokryte lessem przywianych w okresie peryglacjalnym.

W skałach węglanowych tej wyżyny powstało wiele form krasu powierzchniowego (doliny, wąwozy, skałki, ostańce) i podziemnego (jaskinie, korytarze, formy naciekowe). Przez wyżynę przebiega dział wodny między dorzeczami Odry i Wisły, a swoje źródła mają tu Warta i Pilica.

Ciekawostka! Ostańce wapienne Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej tworzą słynny Szlak Orlich Gniazd – nazwany tak od średniowiecznych zamków zbudowanych na niedostępnych skałach.

Niecka Nidziańska i Wyżyna Lubelska z Roztoczem

Niecka Nidziańska

Niecka Nidziańska to pofałdowane obniżenie terenu z płynącą w centrum rzeką Nidą. W mezozoiku, głównie w kredzie, obszar ten stanowił zatokę morską, w której osadziły się grube pokłady wapieni, piaskowców i margli. W kenozoiku powstały tu złoża gipsów oraz osady polodowcowe podczas zlodowacenia Odry, a w czasie zlodowacenia Wisły utworzyły się charakterystyczne pokrywy lessowe.

Na terenie Niecki Nidziańskiej występują liczne formy krasowe, takie jak leje krasowe, zapadliska oraz ślepe doliny. Region ten jest bogaty w surowce naturalne (gipsy, wapienie, siarka) oraz wody mineralne o właściwościach leczniczych. Gleby są zróżnicowane – na wapieniach i gipsach występują rędziny, na lessach gleby płowe, a w dolinach rzecznych mady.

Wyżyna Lubelska z Roztoczem

Wyżyna Lubelska to lekko faliste tereny poprzecinane dolinami rzecznymi, tworzące wraz z Roztoczem nieckę zbudowaną z utworów jurajskich. We wschodniej części występują karbońskie pokłady węgla kamiennego. Pod koniec mezozoiku niecka została częściowo wypełniona osadami morskimi, z których powstały wapienie i margle, przykryte później cienkimi warstwami iłów i piasków.

Obecnie na powierzchni dominują lessy, z których powstały żyzne czarnoziemy - jedne z najlepszych gleb w Polsce. Osady lessowe są jednak mało odporne na erozję, dlatego po usunięciu naturalnej roślinności powstały liczne formy erozyjne: wąskie i głębokie wąwozy oraz parowy. Na Roztoczu, gdzie gleby są słabsze, lesistość jest znacznie większa niż na Wyżynie Lubelskiej.

Ważne! Czarnoziemy Wyżyny Lubelskiej należą do najżyźniejszych gleb w Polsce, co czyni ten region ważnym obszarem rolniczym, szczególnie dla uprawy pszenicy i buraków cukrowych.