ZRÓŻNICOWANIE ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO POLSKI - Podręcznik Oblicza Geografii

Położenie i budowa geologiczna Polski

Polska leży w środkowej Europie na Nizinie Środkowoeuropejskiej, co sprawia, że mamy płaski teren w większości kraju. Geometryczny środek Polski znajduje się w miejscowości Piątek - może kiedyś tam zajrzysz!

Pod względem geologicznym nasz kraj składa się z trzech głównych części. Platforma wschodnioeuropejska obejmuje północno-wschodnią Polskę i ma dwupiętrową budowę - na dole krystaliczne podłoże z proterozoiku, a na górze pokrywę osadową z młodszych er.

Obszar fałdowań paleozoicznych to północno-zachodnia i środkowa część kraju, gdzie nastąpiły orogenezy kaledońska i hercyńska. Tutaj znajdują się Sudety i Góry Świętokrzyskie. Natomiast obszar fałdowań alpejskich na południu to nasze piękne Karpaty, powstałe w wyniku kolizji płyt tektonicznych.

Ciekawostka: Najstarsze skały w Polsce mają aż 3 miliardy lat i pochodzą z proterozoiku!

Historia geologiczna i surowce mineralne

Przez miliony lat lądolód skandynawski, trzęsienia ziemi i zalewy morskie kształtowały oblicze naszego kraju. W paleozoiku powstały złoża węgla kamiennego, a w mezozoiku - gdy panował spokój tektoniczny - morza pokrywały większość Polski i utworzyły się wapienie.

Era kenozoiczna przyniosła powstanie Karpat oraz złóż węgla brunatnego w okolicach Bełchatowa i Konina. Podczas plejstocenu wielokrotnie nasuwał się lądolód, który ostatecznie ukształtował północną część kraju.

Polska ma bogate surowce mineralne. Do energetycznych należą węgiel kamienny (Górny Śląsk, Lublin), węgiel brunatny (Bełchatów, Konin) oraz gaz ziemny. Surowce metaliczne to głównie rudy miedzi z Dolnego Śląska - Lubin i Polkowice są jednymi z największych kopalń w Europie!

Do chemicznych zaliczamy siarkę z rejonu Tarnobrzega i sól kamienną z Wielkopolski, a surowce skalne to wapienie, granity i piaski występujące niemal w całym kraju.

Pamiętaj: Złoża mogą występować jako pokłady, żyły, gniazda czy konkrecje - każda forma ma inne znaczenie dla eksploatacji.

Rzeźba terenu i zlodowacenia

Rzeźba Polski nachyla się ku północnemu zachodowi - od Rysów (2499 m n.p.m.) w Tatrach aż po Marzęcino (2,2 m p.p.m.) nad morzem. Charakterystyczny jest pasowy układ - od północy: pobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny, kotliny i góry.

Północną część kraju ukształtował lądolód skandynawski podczas trzech głównych zlodowaceń. Najstarsze południowopolskie (sańskie) sięgało aż do Krakowa, środkowopolskie (odry) dotarło do pasa wyżyn, a najmłodsze północnopolskie (wisły) zatrzymało się na linii Leszno-Zielona Góra.

Glacjały to okresy ochłodzenia i nasuwania się lodu, a interglacjały to ocieplenia między nimi. Działalność lodowca pozostawiła po sobie moreny (czołowe i denne), głazy narzutowe, rynny polodowcowe i pradoliny.

Wody lodowcowe utworzyły sandry, kemy, ozy i drumliny. Dzięki temu północna Polska ma rzeźbę młodoglacjalną z jeziorami i pagórkami, podczas gdy środkowa część to niziny staroglacjalne.

Wskazówka: Zapamiętaj kolejność zlodowaceń od najstarszego: południowopolskie → środkowopolskie → północnopolskie.

Klimat i zasoby wodne Polski

Nasz klimat umiarkowany ciepły przejściowy oznacza, że jesteś świadkiem stałej walki różnych mas powietrza! Najważniejsze to powietrze polarne morskie $45-60$ - latem ochładza, zimą ociepla i przynosi deszcz.

Powietrze polarne kontynentalne $30-40$ daje nam słoneczne, ciepłe lato i mroźne zimy. Rzadziej pojawiają się masy arktyczne (przymrozki) czy zwrotnikowe (upały i burze). Najcieplejszy miesiąc to lipiec, najchłodniejszy - styczeń.

Średnia suma opadów wynosi około 600 mm rocznie - najwięcej w górach, najmniej na Kujawach przez "cień opadowy" Pojezierza Pomorskiego. Przeważają wiatry zachodnie, a na wybrzeżu występuje bryza morska (dzień) i lądowa (noc).

Zasoby wodne pochodzą w 97% z opadów i są ubogie w porównaniu z innymi krajami. Charakteryzuje je nierównomierne rozmieszczenie i duża zmienność sezonowa. Polskie rzeki mają ustrój deszczowo-śnieżny, a 99,8% kraju leży w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Ciekawostka: Rok hydrologiczny trwa od 1 listopada do 31 października, bo wtedy najlepiej widać cykl wodny.

Jeziora i środowisko morskie

Jeziora zajmują jedynie 0,9% powierzchni Polski, ale są niezwykle różnorodne. Największa jeziorność (7%) występuje na Pojezierzu Mazurskim, gdzie leży największe polskie jezioro - Śniardwy (113,4 km²).

Typy jezior różnią się pochodzeniem. Jeziora rynnowe (Hańcza, Gopło) są wąskie i głębokie, a morenowe (Śniardwy, Mamry) mają urozmaiconą linię brzegową. W górach znajdziesz cyrkowe jak Czarny Staw pod Rysami, a w dolinach rzek - zakolowe.

Wybrzeże to kontakt z Morzem Bałtyckim - płytkim morzem szelfowym o maksymalnej głębokości 459 m. To morze słonawe $7-8‰$ i chłodne (17°C latem), które łączy się z Morzem Północnym przez cieśniny duńskie.

Bałtyk to jedno z najbardziej zanieczyszczonych mórz świata przez wysoką liczbę ludności, przemysł i rolnictwo w regionie. Ochronę zapewnia Konwencja Helsińska z 1974 roku i komisja HELCOM, która utworzyła system około 160 obszarów chronionych.

Ważne: Najgłębsze polskie jezioro to Hańcza (108,5 m), ale największe to Śniardwy - nie myl ich na teście!