Związki w środowisku przyrodniczym i ich znaczenie dla człowieka

TATRY - góry młode

Tatry to najwyższe pasmo w łańcuchu Karpat. Zajmują powierzchnię 785 km², z czego tylko 175 km² (22,3%) znajduje się w Polsce. Najwyższym szczytem w polskiej części Tatr są Rysy (2499 m n.p.m.), natomiast najwyższy szczyt całych Tatr to słowacki Gerlach (2655 m n.p.m.).

Budowa geologiczna Tatr jest złożona i fascynująca. Najistotniejszy wpływ na ich ukształtowanie miały fałdowania alpejskie. W karbonie doszło do granitowej intruzji, która stworzyła trzon krystaliczny. W triasie został on przykryty osadami morskimi, tworząc płaszczowiny wierchowe i reglowe. W kredzie nastąpiło sfałdowanie i wypiętrzenie płaszczowin, a w paleogenie obszar ten został zalany przez morze. Ostateczne wypiętrzenie nastąpiło w neogenie, a w czwartorzędzie góry były kształtowane przez lodowce górskie.

💡 Płaszczowina to geologiczne nasunięcie o charakterze regionalnym, powstałe w wyniku przemieszczenia (nawet o 200 km) i sfałdowania warstw skalnych "odkłutych" od podłoża.

Tatry mają budowę piętrową, a ich wygląd zmienia się wraz z wysokością - od skalistego, surowego krajobrazu szczytów, przez hale i kosodrzewinę, aż po bujne lasy reglowe.

Klimat i roślinność Tatr

Klimat Tatr jest najsurowszym w Polsce, kształtowanym głównie przez wysokość nad poziomem morza. Charakteryzują go wysokie opady (powyżej 1500 mm rocznie), inwersje temperatur i silne wiatry, z których najbardziej znany jest halny. Śnieg zalega tu nawet przez 290 dni w roku!

W Tatrach występują wyraźne piętra roślinne, różniące się warunkami klimatycznymi i roślinnością:

1. Piętro turni (powyżej 2200 m n.p.m.) - nagie skały z nielicznymi mchami i porostami, średnia roczna temperatura poniżej -2°C
2. Piętro hal $1800-2200 m n.p.m.$ - surowy klimat, płytkie gleby, łąki subalpejskie
3. Piętro kosodrzewiny $1600-1800 m n.p.m.$ - kosodrzewina, limby i karłowate drzewa, temperatura 0-2°C
4. Regiel górny $1200-1600 m n.p.m.$ - głównie świerki przystosowane do skalistych gleb, temperatura 2-4°C
5. Regiel dolny $900-1200 m n.p.m.$ - lasy mieszane zastępowane przez monokultury świerkowe, temperatura 4-6°C
6. Piętro pogórza (do 900 m n.p.m.) - dawne lasy liściaste, obecnie łąki i pastwiska, temperatura powyżej 6°C

💡 Tatry są domem dla endemitów tatrzańskich - gatunków występujących wyłącznie w tym paśmie, jak kozica i świstak tatrzański.

Działalność człowieka w Tatrach była kiedyś związana głównie z wypasem owiec na halach i wycinką drzew na potrzeby hutnictwa. Dziś obszar chroniony jest przez Tatrzański Park Narodowy (utworzony w 1955 r.), wpisany w 1993 r. na listę rezerwatów Biosfery UNESCO. Park zajmuje ponad 21 tys. ha, z czego 70% stanowią lasy i zarośla kosodrzewiny.

Sudety, Bieszczady i Góry Świętokrzyskie

W Polsce występują góry o różnej wysokości i pochodzeniu. Góry średnie (o wysokości rzadko przekraczającej 1500 m n.p.m.) zajmują niemal całą południową granicę kraju. Należą do nich Sudety na południowym zachodzie oraz Karpaty na południu i południowym wschodzie. Góry niskie (poniżej 600 m n.p.m.) to Góry Świętokrzyskie w środkowej części Wyżyny Kieleckiej.

Bieszczady to góry fałdowe, powstałe w orogenezie alpejskiej. Są zbudowane z fliszu karpackiego - naprzemiennie ułożonych warstw zlepieńców, piaskowców, mułowców, iłowców i margli. Flisz jest podatny na erozję, co sprawia, że Bieszczady mają łagodniejszą rzeźbę niż inne góry. Charakterystyczne dla nich są strome stoki tworzące równoległe grzbiety, oddzielone głębokimi dolinami. Najwyższym szczytem Bieszczad jest Tarnica (1346 m n.p.m.).

Bieszczady słyną z połonin - łąk górskich w szczytowych partiach gór. Poniżej występują zarośla karłowatej buczyny lub olszy, a jeszcze niżej rozciągają się jodłowo-bukowe lasy, zajmujące 60-70% powierzchni Bieszczad. Region ten jest domem dla wielu rzadkich zwierząt, takich jak żubry, wilki, rysie, jelenie i niedźwiedzie.

💡 Bieszczady są częścią Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie", który obejmuje tereny chronione w Polsce, na Słowacji i Ukrainie.

W Bieszczadach jest dobrze rozwinięta sieć rzeczna. Największą rzeką jest San z dopływami: Hoczewką, Solinką z Wetliną i potokiem Wołosatym. Naturalnych jezior jest niewiele - ciekawostką są Jeziorka Duszatyńskie, które powstały na skutek zatamowania potoku Olchowatego przez osuwisko.

Budowa i środowisko Sudetów

Sudety to góry zrębowe, powstałe na skutek wypiętrzenia fragmentów skorupy ziemskiej. Ciągną się wzdłuż granicy z Czechami na długości około 350 km i szerokości około 50 km. Stanowią część Masywu Czeskiego - rozległej jednostki geologicznej wieku hercyńskiego. Najwyższym pasmem Sudetów są Karkonosze, a najwyższym szczytem - Śnieżka (1603 m n.p.m.), zbudowana z odpornych na niszczenie hornfelsów.

Budowa geologiczna Sudetów jest niezwykle zróżnicowana. Na ich obszar wpłynęły ruchy górotwórcze trzech największych orogenez, z których najsilniejszy wpływ miały ruchy hercyńskie. Najstarsze skały Sudetów (gnejsy, sjenity, gabra, marmury, kwarcyty, eklogity) pochodzą z proterozoiku. W karbonie warstwy skalne były fałdowane i uległy spękaniu, tworzyły się intruzje magmowe i zapadliska wypełnione wodą morską.

Charakterystycznym elementem krajobrazu Sudetów są granitowe ostańce skalne - efekt procesów erozyjnych, takie jak Pielgrzymy, Słonecznik czy Końskie Łby. Północno-wschodnią granicę Sudetów stanowi tzw. krawędź sudecka (uskok brzeżny) z różnicą wysokości około 300 m.

Klimat Sudetów ma cechy górskie z wpływami klimatu morskiego, co wynika z braku barier orograficznych. Średnie roczne sumy opadów wahają się od 800 mm u podnóży do 1200 mm na grzbietach. Na płaskich grzbietach, na skutek dużej wilgotności i wysokich opadów, utworzyły się wysokogórskie torfowiska i młaki (obszarowe wypływy wód podziemnych).

💡 Sudety dzielą się na trzy części: Wschodnie (m.in. Masyw Śnieżnika, Góry Złote), Środkowe (m.in. Kotlina Kłodzka, Góry Sowie) i Zachodnie (m.in. Karkonosze, Góry Izerskie).

Sieć rzeczna Sudetów jest dobrze rozwinięta. Największe rzeki po polskiej stronie to Nysa Kłodzka, Bystrzyca, Kaczawa, Bóbr z Kwisą i Nysa Łużycka. Ze względu na zagrożenie powodziowe na rzekach zbudowano zbiorniki retencyjne, takie jak Jezioro Otmuchowskie czy Pilchowickie.

Góry Świętokrzyskie

Góry Świętokrzyskie były fałdowane dwukrotnie - w orogenezie kaledońskiej i hercyńskiej. Podczas fałdowania alpejskiego górotwór został silnie zaburzony tektonicznie, podniesiony i poprzecinany licznymi uskokami. Obszar dzisiejszych gór był kilkakrotnie zalewany przez wody morskie, czego efektem są liczne skały osadowe.

W plejstocenie Góry Świętokrzyskie były pokryte przez lądolód, po którym pozostały fluwioglacjalne i morenowe osady zlodowaceń południowopolskich. Podczas zlodowaceń środkowopolskich czoło lądolodu oparło się o północną i północno-wschodnią krawędź gór, a na przedpolu lądolodu w klimacie peryglacjalnym powstały gołoborza - charakterystyczne rumowiska skalne.

Góry Świętokrzyskie mają rzeźbę rusztową - odznaczają się naprzemiennym występowaniem długich, równoległych do siebie grzbietów i dolin. Najwyższym pasmem są Łysogóry. Klimat jest tu chłodniejszy niż na otaczających terenach (niższa o 1-2°C średnia roczna temperatura), a opady wyższe (ok. 780 mm rocznie).

💡 Góry Świętokrzyskie są kolebką górnictwa i hutnictwa w Polsce, dzięki występowaniu złóż wielu surowców mineralnych.

W Górach Świętokrzyskich zachowały się pozostałości po puszczy jodłowo-bukowej w Łysogórach oraz lasy modrzewiowe chronione w kilku rezerwatach. Geologiczna historia i bogactwo naturalne tego regionu sprawiają, że jest on niezwykle ważny zarówno przyrodniczo, jak i historycznie.

Pas Pobrzeży Południowobałtyckich

Pas Pobrzeży Południowobałtyckich został ukształtowany przez trzy główne czynniki: morze, lądolód i rzeki. Charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem rzeźby terenu, modelowanej głównie przez fale morskie. Wybrzeża są zarówno wysokie (klifowe), jak i niskie (zalewowo-mierzejowe). Im dalej od morza, tym więcej cech rzeźby polodowcowej, a na południu niziny opierają się o wysokie wały moren czołowych fazy pomorskiej.

Pobrzeże Szczecińskie obejmuje okolice Szczecina, Świnoujścia i Polic. Ma płaską powierzchnię (z wyjątkiem wzniesień na wyspie) i łagodny klimat. Dominują tu lasy liściaste i mieszane (Puszcza Goleniowska). Charakterystycznym elementem jest płytki $8-10 m$ Zalew Szczeciński z urozmaiconą linią brzegową oraz największą polską wyspą - Wolinem, znaną z charakterystycznych klifów.

Pobrzeże Koszalińskie (Koszalin, Słupsk) ma słabo rozwiniętą linię brzegową, bez wysp i półwyspów. Dominują tu piaszczyste plaże i jeziora polodowcowe. Wyjątkową atrakcją są ruchome wydmy chronione w Słowińskim Parku Narodowym. Region cechują słabe gleby i nierozwinięte rolnictwo. Charakterystyczne są płytkie jeziora przybrzeżne (Jamno, Bukowo, Kopań, Wicko), powstałe w wyniku odcięcia zatok mierzejami.

💡 Na Pobrzeżu Gdańskim znajdują się Żuławy Wiślane - obszar delty Wisły, który wciąż narasta najbardziej w ujściu koło Świbna. Gleby Żuław to żyzne mady.

Pobrzeże Gdańskie (Gdańsk, Gdynia, Sopot, Elbląg) jest najbardziej urozmaiconą z krain nadmorskich. Występują tu kępy (wzniesienia) zbudowane z osadów polodowcowych, poprzecinane dolinami rzek lub pradoliną Redy-Łeby. Region charakteryzuje się licznymi depresjami, wybrzeżami klifowymi u podnóży kęp z kamienistymi plażami oraz stale narastającą mierzeją Helską na północy.

Nizina Staropruska (Bartoszyce, Lidzbark Warmiński) ma niewiele jezior polodowcowych i jest zbudowana z osadów moreny dennej. Charakteryzuje się odrębnością morfologiczną i posiada najwyższe wzgórza na pojezierzu bałtyckim - Wzniesienia Górowskie.

Zagospodarowanie i krajobraz Pasa Pojezierzy

Pas Pojezierzy ma zróżnicowane zagospodarowanie gospodarcze. Na wielu obszarach występują żyzne gleby, sprzyjające uprawom pszenicy i buraków cukrowych (szczególnie na Żuławach Wiślanych i w okolicy Pyrzyc). Wymagają one jednak intensywnej melioracji ze względu na zagrożenie zasoleniem.

Region charakteryzuje się dynamicznym rozwojem miast portowych, takich jak Gdańsk-Gdynia czy Szczecin-Świnoujście. Sektor stoczniowy przeżywa jednak kryzys spowodowany kumulacją zamówień w Chinach, Japonii i Korei Południowej, gdzie koszty produkcji są niższe. Ważnymi portami rybackimi są Kołobrzeg, Darłowo, Ustka i Łeba.

Znaczące ośrodki przemysłowe znajdują się w Elblągu (przemysł meblowy, spożywczy, elektromaszynowy) oraz Tczewie (przemysł metalowy, elektrotechniczny). Region pełni także ważne funkcje turystyczne, czego przykładem są popularne miejscowości wypoczynkowe: Mielno, Ustronie Morskie, Międzyzdroje, Władysławowo, Jastarnia czy Krynica Morska.

Krajobraz Pasa Pojezierzy ma charakter młodoglacjalny, ukształtowany podczas zlodowacenia Wisły. Cechuje go duża liczba jezior polodowcowych i najwyższe wzniesienia moren czołowych, sięgające ponad 300 m n.p.m. (np. Wieżyca, Dylewska Góra). Pradolina toruńsko-eberswaldzka oddziela pojezierze pomorskie od wielkopolskiego, a w jej obrębie dominują procesy erozyjne.

💡 "Zielone płuca Polski" to określenie Pojezierza Mazurskiego, które zawdzięcza swoją nazwę dużej powierzchni lasów i czystemu powietrzu.

Pojezierze Pomorskie (okolice Grudziądza, Bydgoszczy, Gorzowa Wielkopolskiego, Piły) charakteryzuje się przewagą jezior polodowcowych rynnowych i obszarem moren czołowych. Do największych jezior należą: Jeziorak, Drawsko, Wielimie, Wdzydze i Lubie. Wyjątkowym regionem jest Szwajcaria Kaszubska, gdzie występuje wiele jezior, moren czołowych, lasów oraz znaczne różnice wysokości względnej. Region cechuje niewielka gęstość zaludnienia i dominacja gleb bielicowych, co przekłada się na słabo rozwinięte rolnictwo.

Pojezierze Mazurskie i Wielkopolskie

Pojezierze Mazurskie (Olsztyn, Suwałki, Ełk) charakteryzuje się dominacją jezior powstałych w zagłębieniach moreny dennej - znajduje się tu największa grubość osadów polodowcowych w Polsce. Jeziora mają zróżnicowaną linię brzegową z licznymi głazami narzutowymi. Klimat regionu jest surowy, kontynentalny, z amplitudą temperatury sięgającą 22°C i najkrótszym w Polsce okresem wegetacyjnym (180 dni).

Pojezierze Mazurskie słynie z dwóch dużych jezior: Śniardw i Mamr (ponad 100 km² powierzchni, głębokość poniżej 10 m), ale najgłębszym jeziorem jest Hańcza na Pojezierzu Suwalskim (108,5 m). Region ma wybitne walory turystyczne, a główne miasta turystyczne to Augustów, Giżycko, Mrągowo, Ruciane-Nida i Mikołajki.

Wyjątkową cechą Pojezierza Mazurskiego są trzy duże systemy kanałów:

• System w Krainie Wielkich Jezior (Pisz-Węgorzewo, ok. 200 km)
• Kanał Augustowski (łączący Biebrzę z Niemnem, 102 km)
• System ostródzko-elbląski (łączący jeziora Pojezierza Iławskiego z Elblągiem i j. Druzno, 160 km)

Pojezierze Wielkopolskie (okolice Poznania) ma mniejszą liczbę jezior, które stopniowo zarastają i zanikają. Intensywność rzeźby terenu jest mniejsza niż na pozostałych pojezierzach. Charakterystyczny jest kratowy układ sieci rzecznej, powstały w wyniku rzeźbotwórczej działalności wód fluwioglacjalnych. Ciągi pradolin mają przebieg równoleżnikowy i są wykorzystywane przez rzeki: Wartę, Odrę i Obrę.

💡 Na Pojezierzu Kujawskim odnotowuje się najmniejsze opady w Polsce - zaledwie 450 mm rocznie. Jest to efekt "cienia opadowego" Pojezierza Pomorskiego.

Pojezierze Chełmińsko-Dobrzyńskie (okolice Brodnicy) geograficznie należy do Pojezierza Wschodniopomorskiego. Ma mniej zróżnicowaną rzeźbę terenu (wzniesienia morenowe do 150 m) i brak większych jezior morenowych i rynnowych. Charakterystyczne są wały ozów i kemów, wały moreny czołowej oraz sandry porośnięte lasami. Region słynie z zamków krzyżackich i pól Grunwaldu.

Krajobraz staroglacjalny w centralnej Polsce

Centralną część Polski zajmuje krajobraz staroglacjalny, obejmujący około 1/3 powierzchni kraju. Jest to obszar nizinny, należący głównie do Niżu Środkowoeuropejskiego, objęty zlodowaceniami południowopolskimi i środkowopolskimi. Charakteryzuje go rzeźba mniej zróżnicowana niż w pasie pojezierzy.

Krajobraz ten cechują rozległe równiny, łagodne wzniesienia i szerokie płaskodenne doliny. W porównaniu z pasem pojezierzy, występuje tu znacznie mniej jezior. Do głównych obszarów o tym charakterze należą: Nizina Południowowielkopolska, Nizina Śląska, Nizina Mazowiecka i Polesie.

Rzeźba terenu obszaru staroglacjalnego była kiedyś podobna do pasa pojezierzy, jednak po ustąpieniu lądolodu procesy denudacyjne znacząco ją zmieniły. W klimacie peryglacjalnym (panującym na przedpolu lądolodu) miało miejsce intensywne wietrzenie mrozowe, występowały porywiste wiatry oraz dochodziło do spełzywania przesączonej wodą wierzchniej warstwy rozmarzającego gruntu.

💡 Pradoliny to szerokie doliny powstałe z działalności wód roztopowych lądolodu. Po wycofaniu się lądolodu były wypełniane głównie piaskiem, a silny wiatr spowodował powstanie na ich obszarze charakterystycznych pól wydmowych.

Charakterystycznymi formami terenu na tym obszarze są:

• Wysoczyzny moreny dennej, zbudowane głównie z gliny lodowcowej
• Piaszczysto-gliniane wały moren czołowych (np. moreny Wzgórz Trzebnickich)
• Piaszczysto-żwirowe równiny akumulacyjne, takie jak sandr Niziny Śląsko-Łużyckiej czy Równina Kurpiowska
• Pradoliny formowane przez wody roztopowe, których rozszerzone fragmenty tworzą kotliny

Główne pradoliny centralnej Polski to: Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, Pradolina Warszawsko-Berlińska i Pradolina Wrocławsko-Magdeburska. Mają one przebieg równoleżnikowy i stanowią ważne elementy ukształtowania terenu.

Zasoby naturalne i warunki środowiskowe centralnej Polski

Centralna część Polski jest bogata w surowce mineralne. Występuje tu węgiel brunatny (z paleogenu i neogenu) w północnej części Niziny Południowowielkopolskiej (Zagłębie Konińskie), okolicach Bełchatowa i na Nizinie Śląsko-Łużyckiej. Jego eksploatacja metodą odkrywkową prowadzi do powstania charakterystycznych form antropogenicznych, takich jak zwałowiska i odkrywki.

Inne ważne surowce to węgiel kamienny (z karbonu) w Bogdance na zachodnich krańcach Polesia, łupki miedzionośne (z permu) na Nizinie Śląsko-Łużyckiej i Wale Trzebnickim, gaz ziemny w okolicach Głogowa i Ostrowa Wielkopolskiego, sól kamienna i potasowo-magnezowa (z permu) w okolicach Kłodawy oraz wapienie i margle na Nizinie Śląskiej w okolicach Opola.

Gleby obszaru staroglacjalnego są zróżnicowane. Na glinach równin staroglacjalnych występują gleby brunatne i płowe o średniej wartości użytkowej, ale wykorzystywane rolniczo. Najżyźniejsze są czarne ziemie z najsilniej uwodnionych gleb na Nizinie Śląskiej oraz czarnoziemy z lessów Niziny Śląskiej. W dnach pradolin i płaskodennych dolin rzecznych, gdzie wody gruntowe zalegają płytko pod powierzchnią, występują gleby torfowe.

💡 Ciekawym zjawiskiem hydrologicznym centralnej Polski jest niecka subartezyjska - gdy na skutek ciśnienia hydrostatycznego zwierciadło wód oligoceńskich podnosi się na niewielkie głębokości po przewierceniu znajdujących się ponad warstwą wodonośną pokładów słabo przepuszczalnych iłów.

Wody powierzchniowe centralnej Polski to przede wszystkim duże rzeki przepływające przez niziny z niewielką prędkością, silnie meandrujące i tworzące starorzecza, ławice oraz własne doliny. Na wielu rzekach zbudowano zapory tworzące sztuczne zbiorniki, pełniące funkcje energetyczne, turystyczno-rekreacyjne i retencyjne (np. Jezioro Zegrzyńskie, Turawskie, Sulejowskie). Większość naturalnych jezior zanikła na skutek procesów denudacyjnych lub zarastania roślinnością torfotwórczą.

Warunki klimatyczne centralnej Polski są zróżnicowane ze względu na dużą rozciągłość równoleżnikową obszaru. Im dalej na wschód, tym silniejszy jest kontynentalizm klimatu, co objawia się chłodniejszymi zimami w części wschodniej niż zachodniej.