Przyczyny wybuchu II Wojny Światowej

Głównym podłożem konfliktu było poczucie poniżenia Niemiec po traktacie wersalskim, który nałożył na nich ogromne odszkodowania i terytorialne straty. Po dojściu Hitlera do władzy, III Rzesza prowadziła coraz bardziej agresywną politykę, łamiąc postanowienia traktatu poprzez remilitaryzację Nadrenii i aneksję terytoriów sąsiednich państw.

Polityka ustępstw zachodnich mocarstw wobec Hitlera, szczególnie widoczna podczas Konferencji w Monachium (29-30.09.1938), gdzie zgodzono się na oddanie Sudetów, tylko zachęcała dyktatora do kolejnych żądań. Niemcy zaczęli wysuwać roszczenia wobec Polski, w tym przyłączenia Gdańska do Rzeszy.

Kluczowym momentem był Pakt Ribbentrop-Mołotow (23.08.1939) - tajny układ między Niemcami a ZSRR, dzielący strefy wpływów w Europie Wschodniej. Ten sojusz niemiecko-sowiecki "ukleszczył" Polskę między wrogimi sąsiadami, skazując ją praktycznie na porażkę.

Warto zapamiętać! Prowokacja gliwicka (31.08.1939) była zainscenizowanym przez Niemców atakiem na radiostację, który miał dostarczyć nazistom pretekstu do ataku na Polskę i odciągnięcia zachodnich sojuszników od reakcji.

Klęska Polski

Polska broniła się przez cały miesiąc, mimo ogromnej przewagi technicznej Niemiec. Plan obrony Polski zakładał początkowo utrzymanie wojsk na granicy, a następnie przesunięcie na linię wielkich rzek. Niestety, zbyt późno ogłoszona mobilizacja i słabo uzbrojona armia nie mogły przeciwstawić się niemieckiej taktyce wojny błyskawicznej.

Kluczowe bitwy kampanii wrześniowej to:

• Obrona Westerplatte (1-7.09.1939) dowodzona przez majora Henryka Sucharskiego
• Bitwa nad Bzurą (9-22.09.1939) - największa i najkrwawsza bitwa kampanii, która mimo ostatecznej porażki polskich wojsk, opóźniła marsz Niemców na Warszawę
• Bitwa pod Mokrą (1-3.09.1939), gdzie polska kawaleria skutecznie walczyła z niemieckimi czołgami

17.09.1939 ZSRR zaatakował Polskę od wschodu, realizując ustalenia Paktu Ribbentrop-Mołotow. Kraj znalazł się w sytuacji bez wyjścia, walcząc na dwa fronty. Mimo wypowiedzenia wojny Niemcom przez Francję i Wielką Brytanię 3.09.1939, sojusznicy nie podjęli rzeczywistych działań zbrojnych (tzw. "dziwna wojna"), pozostawiając Polskę bez pomocy.

Heroiczna obrona Polski

Wrzesień 1939 zapisał się w historii Polski wieloma przykładami bohaterskiej obrony, które mimo ostatecznej klęski, pokazały determinację polskich żołnierzy. Bitwa pod Mokrą (1-3.09.1939) była świadectwem skutecznej walki polskiej kawalerii, która wbrew późniejszym mitom, walczyła nowocześnie - przemieszczała się konno, ale dysponowała bronią przeciwpancerną.

Obrona Wizny (7-10.09.1939), nazywana "polskimi Termopilami", to przykład niezwykłego bohaterstwa - 720 polskich żołnierzy przez 3 dni powstrzymywało 40-tysięczny niemiecki korpus. Podobny heroizm wykazali obrońcy Westerplatte, którzy poddali się dopiero 7 września po tygodniu krwawych walk.

8 września wojska niemieckie dotarły do Warszawy, która broniła się bohatersko aż do 26 września. Prezydent miasta Stefan Starzyński kierował obroną cywilną, podtrzymując morale mieszkańców. Warszawa skapitulowała dopiero po ciężkich bombardowaniach, w których zniszczono około 30% zabudowy.

Pamiętaj! Ostatnią bitwą wojny obronnej była Bitwa pod Kockiem (2-6.10.1939) dowodzona przez gen. Franciszka Kleeberga. Powodem kapitulacji nie była przewaga wroga, ale brak żywności i amunicji.

Agresja sowiecka i koniec kampanii wrześniowej

17 września 1939 roku Armia Czerwona przekroczyła wschodnią granicę Polski, realizując tajne postanowienia paktu z Niemcami. Stalin usprawiedliwiał inwazję koniecznością "wzięcia pod opiekę ludności białoruskiej i ukraińskiej". Prezydent Polski Ignacy Mościcki i Naczelny Wódz Edward Rydz-Śmigły przekroczyli granicę z Rumunią, udając się na emigrację.

Walki z Sowietami były równie dramatyczne jak obrona przed Niemcami. Heroiczna obrona Grodna, w której brali udział nawet cywile i młodzież, zakończyła się porażką. Do niewoli sowieckiej trafiły tysiące polskich żołnierzy, których później czekał tragiczny los (sprawa mordu katyńskiego).

W wyniku kampanii wrześniowej do niemieckiej niewoli trafiło około 420 tysięcy polskich żołnierzy. Polska jako państwo przestała istnieć, ale nigdy nie podpisała aktu kapitulacji. Był to początek długiej i trudnej drogi do wolności, która miała trwać przez następne lata wojny.

Działania wojenne 1939-1942

W sierpniu 1939 Hitler skierował swoje siły nad Atlantyk, rozpoczynając tzw. bitwę o Atlantyk. Celem było odcięcie Wielkiej Brytanii od dostaw surowców. Niemiecka flota podwodna stosowała taktykę "wilczych stad" - kilkanaście okrętów podwodnych atakowało konwoje alianckie, odnosząc początkowo znaczące sukcesy.

Po klęsce Polski front zachodni pozostawał bierny - trwała tzw. dziwna wojna (siedzącą wojna). Alianci nie podejmowali ofensywnych działań przeciwko Niemcom, co pozwoliło Hitlerowi przygotować się do kolejnych kampanii.

Stalin, realizując postanowienia tajnego paktu z Hitlerem, 30 listopada 1939 zaatakował Finlandię. Mimo niewielkich rozmiarów kraju, wojna zimowa okazała się dla ZSRR trudniejsza niż zakładano. Finowie walczyli heroicznie wzdłuż tzw. linii Mannerheima. Ostatecznie musieli oddać 10% swojego terytorium, ale zachowali niepodległość.

Zapamiętaj! W 1940 roku Stalin zajął także Litwę, Łotwę i Estonię, które po sfałszowanych wyborach zostały wcielone do ZSRR jako republiki radzieckie. To pokazuje, jak ZSRR realizował swoją część tajnego paktu z Niemcami.

Upadek Francji i Bitwa o Anglię

9 kwietnia 1940 roku Hitler zakończył "dziwną wojnę", atakując Danię i Norwegię (kryptonim "Ćwiczenia Weser"). Dania skapitulowała w ciągu jednego dnia, natomiast Norwegia stawiała opór. Hitler chciał kontrolować port w Narwiku, kluczowy dla transportu szwedzkiej rudy żelaza.

W maju 1940 roku rozpoczął się Plan Żółty - atak na Francję. Alianci spodziewali się głównego uderzenia przez Belgię i tam ustawili swoje najsilniejsze wojska. Tymczasem Hitler przeprowadził zaskakujący atak przez góry Ardeny, okrążając siły alianckie. 14 czerwca 1940 oddziały niemieckie wkroczyły do Paryża, a 22 czerwca Francja podpisała akt kapitulacji w Compiègne. Północna część kraju znalazła się pod okupacją niemiecką, a na południu utworzono zależne od Niemców państwo Vichy z marszałkiem Pétainem na czele.

Po klęsce Francji Hitler planował inwazję na Wielką Brytanię (operacja "Lew Morski"). Najpierw jednak musiał zdobyć panowanie w powietrzu. Od sierpnia do października 1940 roku trwała Bitwa o Anglię - Luftwaffe atakowało brytyjskie porty, lotniska, a później Londyn. Jednak 24 października Hitler przerwał operację. Była to pierwsza porażka III Rzeszy i klęska taktyki blitzkriegu.

Operacja Barbarossa i wojna na wschodzie

22 czerwca 1941 roku Niemcy rozpoczęli Operację Barbarossa - atak na ZSRR w trzech głównych kierunkach: na Leningrad, Moskwę oraz Kijów/Krym. Hitler planował błyskawiczne zwycięstwo przed zimą. Początkowo Wehrmacht odnosił spektakularne sukcesy, otaczając i biorąc do niewoli miliony żołnierzy Armii Czerwonej.

Jednak ofensywę spowolniły błota jesienne, mroźna zima oraz trudności z zaopatrzeniem na rozległych terenach ZSRR. W grudniu 1941 roku pod Moskwą Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy, zmuszając Niemców do wycofania się o około 200 km. Była to pierwsza poważna porażka Wehrmachtu na froncie wschodnim.

Niemcy dysponowali nowoczesną armią, czołgami i lotnictwem, ale ZSRR miał ogromne zasoby ludzkie, terytorialne i klimatyczne. Taktyka blitzkriegu zawiodła przy wojnie na tak dużą skalę - przewaga techniczna Niemiec nie wystarczyła wobec rozległości i odporności Związku Radzieckiego.

Ciekawostka! Pierwotnie Hitler planował atak na ZSRR dopiero na rok 1943, jednak decyzję przyspieszono już latem 1940 roku. Stalin odrzucił niemiecką propozycję rezygnacji z wpływów na Bałkanach, a co więcej, sam planował atak na III Rzeszę.

Wojna na Dalekim Wschodzie i wejście USA do wojny

W latach 20. i 30. XX wieku Japonia, pozbawiona własnych surowców, postawiła na ekspansję zbrojną pod hasłem "Azja dla Azjatów". W 1931 roku przejęła Mandżurię, a w 1937 rozpoczęła wojnę z Chinami, dopuszczając się masowych zbrodni.

Przełomowym momentem było japońskie uderzenie na amerykańską bazę w Pearl Harbor 7 grudnia 1941 roku, które wciągnęło USA do wojny. Początkowo Japonia odnosiła wielkie sukcesy w Azji Południowo-Wschodniej i na Pacyfiku, jednak w 1942 roku została zatrzymana najpierw na Morzu Koralowym, a potem rozbita w bitwie pod Midway. Od tego momentu przewagę na morzu przejęli Amerykanie.

Wejście USA do wojny fundamentalnie zmieniło jej charakter. Stany Zjednoczone, dysponując ogromnymi zasobami przemysłowymi i ludzkimi, stały się kluczowym członkiem koalicji antyhitlerowskiej, dostarczając sprzęt wojenny i żywność zarówno Wielkiej Brytanii, jak i ZSRR $na mocy Lend-Lease Act$.

Polityka Niemiec w okupowanej Europie

Niemiecka polityka okupacyjna różniła się w zależności od regionu Europy. Narody Europy Zachodniej (Dania, Norwegia, Francja) były traktowane stosunkowo lepiej - mieli administrację, szkoły i pewne prawa. Jednak jeśli ludność zachodu się sprzeciwiała, nakładano na nią represje.

Zupełnie inna polityka była prowadzona w Europie Środkowej i Wschodniej. Generalne Gubernatorstwo utworzone na części ziem polskich miało być zapleczem gospodarczym Rzeszy. Hitlerowski plan zakładał eksterminację polskich elit, które mogły zagrozić niemieckim interesom. Pacyfikowano całe wsie (około 800 miejscowości), a ludność cywilną poddawano represjom.

Generalny Plan Wschodni (1939) zakładał germanizację ludności polskiej, czeskiej i zachodniej części ZSRR. Tereny wschodnie miały stać się ziemiami niemieckimi, a miejscowa ludność miała być unicestwiona lub wysiedlona. Na jej miejsce planowano sprowadzenie osadników niemieckich. Praktyczną realizacją tego planu były wysiedlenia w Zamościu, gdzie wypędzono około 100 tysięcy osób.

Pamiętaj! W styczniu 1942 roku na konferencji w Wannsee pod Berlinem podjęto decyzję o "ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej" - systematycznym wymordowaniu europejskich Żydów. W ramach akcji "Reinhardt" utworzono obozy zagłady: Chełmno, Treblinka, Majdanek, Auschwitz-Birkenau, gdzie mordowano ludzi przy użyciu gazu (cyklon B).

Wielka Koalicja Antyhitlerowska

W toku walk przeciwko państwom Osi formowała się tzw. Wielka Koalicja skupiona wokół Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i ZSRR. Jej powstanie przypieczętowały dwa kluczowe wydarzenia:

• Atak Niemiec na ZSRR (22.06.1941)
• Japoński atak na Pearl Harbor (7.12.1941), który wciągnął USA do wojny

Prezydent USA Franklin Delano Roosevelt uchwalił Lend-Lease Act, dokument pozwalający na udostępnianie sprzętu wojennego, środków medycznych i żywności państwom walczącym z III Rzeszą. Była to ogromna pomoc materialna, która znacząco wsparła wysiłek wojenny aliantów.

Pomimo różnic ideologicznych, "Wielka Trójka" (Churchill, Roosevelt, Stalin) zjednoczyła się wobec wspólnego wroga. 14 sierpnia 1941 roku podpisano Kartę Atlantycką - dokument, który precyzował ideowe podstawy działań alianckich, w tym prawo narodów do suwerennej decyzji o formie rządu oraz wyrzeczenie się zmian terytorialnych siłą.

Konferencje Wielkiej Trójki

W trakcie wojny przywódcy Wielkiej Koalicji spotykali się na kilku kluczowych konferencjach, które kształtowały przyszły ład powojennej Europy:

Konferencja w Teheranie (28.11-1.12.1943):

• Podjęto współpracę w celu pokonania Niemiec
• Ustalono utworzenie drugiego frontu w Europie Zachodniej
• Wstępnie ustalono wschodnią granicę Polski na linii Curzona
• Stalin obiecał pomoc USA przeciwko Japonii

Konferencja w Jałcie (4-11.02.1945):

• Potwierdzono granicę wschodnią Polski na linii Curzona
• Omówiono problemy współdziałania przeciwko Niemcom
• ZSRR zobowiązał się do przystąpienia do wojny z Japonią
• Zdecydowano o utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej w Polsce

Warto wiedzieć! Na konferencji w Jałcie ustalono powojenny podział Europy na strefy wpływów, co faktycznie oddawało Polskę i kraje Europy Wschodniej pod dominację sowiecką, mimo zapisów o demokratycznych wyborach.

Konferencja w Poczdamie (17.07-2.08.1945):

• Uczestniczyli Harry Truman, Clement Attlee i Józef Stalin
• Uregulowano problemy związane z likwidacją skutków wojny
• Ostatecznie ustalono granice Polski

Przełomowe bitwy II Wojny Światowej

Bitwa pod Stalingradem stanowiła punkt zwrotny na froncie wschodnim - po tej bitwie wojska niemieckie przeszły do defensywy. Była to krwawa bitwa miejska, w której Wehrmacht poniósł ogromne straty.

Bitwa na łuku kurskim (lipiec 1943) była największą bitwą pancerną II wojny światowej. Po niej Armia Czerwona przeszła do ofensywy strategicznej, która doprowadziła ją aż do Berlina.

Bitwa pod El-Alamein w Afryce Północnej $październik-listopad 1942$ była pierwszym wielkim zwycięstwem wojsk brytyjskich pod dowództwem Bernarda Montgomery'ego nad Afrika Korps Erwina Rommla. Zwycięstwo to zatrzymało niemiecki marsz w kierunku Kanału Sueskiego.

W maju 1943 roku zakończyła się wojna w Afryce Północnej klęską państw Osi. Alianci wygrali także walkę o Monte Cassino, w której znaczący udział miał II Korpus Polski pod dowództwem gen. Władysława Andersa.

Ostatnie etapy wojny

W maju 1943 roku zakończyły się walki w Afryce Północnej klęską wojsk Osi. W lipcu 1943 roku nastąpiła dymisja i aresztowanie Mussoliniego we Włoszech, co znacząco osłabiło państwa Osi.

Jedną z najbardziej zaciętych walk toczono o Monte Cassino, gdzie Niemcy stworzyli tzw. Linię Gustava, aby powstrzymać aliantów przed zajęciem Rzymu. Walki trwały aż 6 miesięcy, a decydujący sukces odniosły polskie jednostki II Korpusu Polskiego pod dowództwem generała Andersa.

6 czerwca 1944 roku alianci otworzyli długo oczekiwany drugi front w Europie, lądując w Normandii (operacja "Overlord"). Był to początek końca III Rzeszy, która musiała teraz walczyć na dwóch frontach.

W 1943 roku alianci rozpoczęli masowe naloty dywanowe na niemieckie miasta, odpowiadając w ten sposób na bombardowania przeprowadzane wcześniej przez Luftwaffe. Wojna powietrzna przybrała totalny charakter, uderzając także w ludność cywilną.

To ważne! Otwarcie drugiego frontu w Normandii było kluczowe dla ostatecznego zwycięstwa - rozdzieliło siły niemieckie i przyspieszyło upadek III Rzeszy. Do tego momentu główny ciężar walk z Niemcami ponosił ZSRR na froncie wschodnim.

Działania wojenne zakończyły się kapitulacją Niemiec 8 maja 1945 roku, a później Japonii 2 września 1945 roku po zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki. II wojna światowa pochłonęła około 60 milionów ofiar i doprowadziła do fundamentalnych zmian w układzie sił na świecie, ustanawiając nowy porządek, który przetrwał aż do końca zimnej wojny.