Druga Wojna Światowa - Notatki dla Historii Poziom Rozszerzony

Napaść III Rzeszy na Polskę

Polskie plany obrony przed Niemcami zakładały trzy fazy: walki na linii granicznej, później obronę na linii Narew-Bug-San, a na końcu odwrót w kierunku granicy rumuńskiej. Niestety, pełną mobilizację zarządzono dopiero 31 sierpnia 1939 roku pod naciskiem sojuszników niechętnych "prowokowaniu" Hitlera.

Za oficjalny początek II wojny światowej uznaje się atak na Westerplatte 1 września o 4:45, choć wcześniej zbombardowano już Wieluń i most w Tczewie. Na Westerplatte około 200 Polaków pod dowództwem majora Henryka Sucharskiego broniło się przez siedem dni, mimo że spodziewano się utrzymać tylko kilka godzin.

Niemiecka strategia Blitzkriegu (wojny błyskawicznej) opierała się na szybkich uderzeniach wojsk pancernych i lotnictwa, które miały rozbić i okrążyć przeciwnika. Plan ataku na Polskę nazwany "Fall Weiss" zakładał rozbicie naszych sił w kilka/kilkanaście dni na zachód od Wisły. Niemcy byli pewni, że Francja i Wielka Brytania nie przyjdą Polsce z pomocą.

💡 Dlaczego Polska tak szybko upadła? Niemiecka przewaga militarna była miażdżąca, ale też popełniliśmy błędy taktyczne, jak nieudane próby kontrataku pod Mławą, które kończyły się klęską.

Mimo bohaterskiej obrony, już 5-6 września Niemcy sforsowali Narew pod Różanem, zmuszając Polaków do odwrotu za linię Bugu. Później padła też linia Warty. Najważniejsza próba przełamania niemieckiego okrążenia miała miejsce 9 września w bitwie nad Bzurą, gdzie armie "Poznań" i "Pomorze" pod dowództwem generała Kutrzeby próbowały przebić się do Warszawy.

Postawa naszych sojuszników okazała się rozczarowująca. Choć Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę 3 września, podczas tajnej konferencji w Abbeville 12 września zadecydowały o nieatakowaniu Niemiec. Na zachodzie trwała tzw. "wojna siedząca" - alianci ograniczali się do patrolowania terenów i zrzucania ulotek zamiast bomb.

Agresja sowiecka i koniec walk

Sytuacja Polski we wrześniu 1939 roku stała się dramatyczna. Niemcy zajęli już niemal połowę kraju, choć ich straty były znaczne - około 30% czołgów i samolotów zostało zniszczonych lub uległo awarii. Nie spodziewali się, że kampania będzie trwać dłużej niż tydzień.

17 września 1939 roku nastąpił cios w plecy - Armia Czerwona bez wypowiedzenia wojny przekroczyła granicę Polski. Stalin, dowiedziawszy się o postanowieniach konferencji w Abbeville i widząc, że Niemcy przekraczają granicę stref wpływów ustaloną w tajnym protokole paktu Ribbentrop-Mołotow, zdecydował się na atak.

Zaskoczenie było całkowite. Naczelny wódz nakazał unikać walki z Sowietami, ale niektóre posterunki Korpusu Obrony Pogranicza stawiły bohaterski opór. W Rejonie Umocnionym "Sarny" pod dowództwem ppłk. Nikodema Sulika polskie jednostki walczyły tak zaciekle, że rozwścieczeni Sowieci zamordowali później 280 członków kompanii.

💡 Najtragiczniejsze jest to, że kiedy ZSRR zaatakował Polskę, Wielka Brytania i Francja stwierdziły, że ich zobowiązania sojusznicze dotyczą tylko agresji niemieckiej.

Ostatnie walki wrześniowe były już tylko desperacką próbą ocalenia honoru. Warszawa, opuszczona przez władze centralne, broniła się do 28 września. Dzień później poddał się Modlin. Na Helu kontradmirał Józef Unrug prowadził obronę do 2 października. Symbolicznym końcem kampanii była kapitulacja Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Polesie" pod dowództwem generała Kleeberga 6 października 1939 roku.

Bilans kampanii wrześniowej był tragiczny. Niemcy i Sowieci dopuszczali się licznych zbrodni, mordując jeńców wojennych wbrew prawu międzynarodowemu. W Wielkopolsce i na Pomorzu paramilitarne oddziały Selbstschutz oraz Einsatzgruppen mordowały polskich działaczy społecznych, duchownych i inteligencję. Była to zapowiedź okrucieństw, które miały nadejść w kolejnych latach wojny.

Ekspansja Hitlera i Stalina

Po pokonaniu Polski Hitler i Stalin kontynuowali realizację swoich planów ekspansji. 28 września 1939 roku podpisali nowy układ, przesuwający granicę tak, aby ZSRR mógł zająć Litwę. Stalin planował również podbój Finlandii, która przygotowała się, budując Linię Mannerheima - system umocnień obronnych.

30 listopada 1939 roku Związek Radziecki bez wypowiedzenia wojny zaatakował Finlandię, rozpoczynając tzw. wojnę zimową. Mimo wykluczenia ZSRR z Ligi Narodów, Finlandia nie otrzymała realnej pomocy międzynarodowej. Po ciężkich walkach w lutym i marcu 1940 roku Sowieci przełamali fińską obronę. Finlandia straciła 10% terytorium, ale zachowała niepodległość.

W Europie Zachodniej Francja czuła się bezpiecznie za potężnymi fortyfikacjami Linii Maginota. Hitler, choć chciał zaatakować Francję zaraz po pokonaniu Polski, musiał odłożyć te plany, by uzupełnić sprzęt i amunicję.

💡 Klęska Francji była szokiem dla całego świata. Kraj uważany za potęgę militarną upadł w zaledwie sześć tygodni!

9 kwietnia 1940 roku Niemcy zaatakowali Danię i Norwegię. Dania poddała się już pierwszego dnia, a w Norwegii Niemcom pomogli miejscowi faszyści z Vidkunem Quislingiem na czele. Mimo pomocy alianckiej Norwegia upadła, a król Haakon VII uciekł do Londynu.

10 maja 1940 roku rozpoczął się niemiecki atak na Francję. Niemcy przechytrzyli aliantów, uderzając przez uznawane za niedostępne dla czołgów pasmo Ardenów. 14 maja poddali się Holendrzy, 28 maja skapitulowała Belgia, a 14 czerwca Niemcy wkroczyli do Paryża. 22 czerwca podpisano rozejm, na mocy którego Francja straciła Alzację i Lotaryngię, a północne i zachodnie tereny kraju znalazły się pod okupacją. Z pozostałych terytoriów utworzono Państwo Francuskie z siedzibą w Vichy pod przewodnictwem marszałka Pétaina, które kolaborowało z Hitlerem.

Na Bałkanach Hitler też odnosił sukcesy. Po włoskim ataku na Grecję w październiku 1940 roku, w kwietniu 1941 roku Niemcy uderzyli na Jugosławię i Grecję, tworząc m.in. marionetkowe Niezależne Państwo Chorwackie z Ante Paveliciem na czele.

Atak III Rzeszy na ZSRR

22 czerwca 1941 roku o świcie Niemcy rozpoczęli inwazję na Związek Radziecki, co zaskoczyło Sowietów mimo licznych doniesień wywiadowczych. Operacja "Barbarossa" zakładała pokonanie Armii Czerwonej w ciągu 4-5 miesięcy i zajęcie europejskiej części ZSRR.

W pierwszych miesiącach Niemcy odnosili spektakularne sukcesy. Armia Czerwona traciła niemal cały sprzęt, a na opanowanym obszarze znalazło się 40% ludności sowieckiej i 50% przemysłu. Hitler popełnił jednak poważne błędy strategiczne: rozproszył wojska na całym froncie zamiast skoncentrować się na kluczowych celach, a zamiast wykorzystać antystalinowskie nastroje wśród Ukraińców, traktował ich jako podludzi.

💡 Kampania zimowa okazała się koszmarem dla Niemców. Nieprzygotowani na rosyjskie mrozy $-40°C$, żołnierze zamarzali, a sprzęt odmawiał posłuszeństwa. Nieprzypadkowo historycy mówią o "generale Mrozie" i "generale Błocie" jako najlepszych sojusznikach Stalina.

W listopadzie 1941 roku wojska niemieckie dotarły na przedpola Moskwy, jednak Stalin, wiedząc że Japonia nie zaatakuje wschodniej granicy ZSRR, ściągnął posiłki z Syberii. 6 grudnia 1941 roku armia generała Gieorgija Żukowa rozbiła niemieckie siły pod Moskwą, zadając im pierwszą poważną porażkę w tej wojnie.

Przełomowym momentem wojny na Wschodzie stała się bitwa pod Stalingradem (sierpień 1942 - luty 1943). Początkowo Hitler chciał zdobyć Kaukaz i jego złoża ropy w Baku, ale skoncentrował się na Stalingradzie. 19 listopada 1942 roku Sowieci rozpoczęli operację "Uran", okrążając niemiecką 6. Armię pod dowództwem generała von Paulusa. Hitler zabronił wycofania wojsk, co doprowadziło do ich zniszczenia. 2 lutego 1943 roku von Paulus skapitulował, co było punktem zwrotnym w wojnie na froncie wschodnim.

Niemieckie siły zostały wyparte daleko od Stalingradu, a mit o niezwyciężoności armii Hitlera został ostatecznie obalony. Od tej pory inicjatywa strategiczna na froncie wschodnim przeszła w ręce Sowietów.

Wojna poza Europą

Walki II wojny światowej toczyły się nie tylko w Europie, ale objęły swoim zasięgiem niemal cały świat. W Afryce Północnej włoska armia próbowała podbić Egipt, a Niemcy wysłali tam siły pod dowództwem generała Erwina Rommla. Mimo początkowych sukcesów, niemiecka ofensywa została zatrzymana pod El-Alamejn, a lądowanie aliantów w zachodniej Afryce zmusiło wojska Osi do kapitulacji 13 maja 1943 roku.

Najdłuższą bitwą II wojny światowej była bitwa o Atlantyk, trwająca praktycznie przez cały okres konfliktu $1939-1945$. Niemcy, nie mogąc dorównać flocie alianckiej, skupili się na atakowaniu konwojów z zaopatrzeniem przy użyciu okrętów podwodnych (U-Bootów).

Przełomowym momentem dla globalnego zasięgu wojny był japoński atak na amerykańską bazę Pearl Harbor 7 grudnia 1941 roku. To niespodziewane uderzenie umożliwiło Japonii ekspansję w rejonie Pacyfiku i doprowadziło do przystąpienia Stanów Zjednoczonych do wojny. Również III Rzesza wypowiedziała wojnę USA.

💡 Bitwę pod Midway (4 czerwca 1942) uważa się za punkt zwrotny wojny na Pacyfiku. Japończycy stracili tam cztery lotniskowce i wielu doświadczonych lotników, co zmusiło ich do przejścia do defensywy.

Japonia szybko zajęła brytyjskie tereny kolonialne oraz Holenderskie Indie Wschodnie, jednak pasmo jej sukcesów przerwała klęska w bitwie pod Midway. Strata czterech lotniskowców i wielu doświadczonych marynarzy i lotników była tak poważnym ciosem dla cesarskiej floty, że Japonia musiała zmienić strategię i przejść do działań obronnych.

Późniejsza amerykańska taktyka "żabich skoków" polegająca na atakowaniu wybranych, strategicznie położonych wysp i przekształcaniu ich w bazy wypadowe, pozwoliła systematycznie spychać Japonię do defensywy na całym Pacyfiku.

Polityka okupacyjna III Rzeszy

Polityka rasowa Hitlera opierała się na podziale narodów na "nadludzi" (Niemcy) i "podludzi" (głównie Słowianie, Żydzi i Romowie). Najcięższe represje dotknęły Polaków, Serbów, Białorusinów, Ukraińców z ZSRR i Rosjan, podczas gdy mieszkańcy Europy Zachodniej i Skandynawii byli traktowani znacznie łagodniej.

W krajach Europy Zachodniej Hitler chciał zbudować przychylność dla idei "Tysiącletniej Rzeszy", dlatego niemiecka propaganda przedstawiała jako wrogów głównie komunistów i Żydów. Kolaboracja z Niemcami przyjmowała różne formy: polityczną, wojskową, gospodarczą, kulturową. Jej symbolami stali się Vidkun Quisling w Norwegii i Philippe Pétain we Francji.

💡 W Europie Wschodniej Hitler planował wymordować lub wysiedlić ludność słowiańską, aby stworzyć przestrzeń życiową (Lebensraum) dla Niemców. Ten plan ludobójstwa znany jako Generalny Plan Wschodni zakładał wymordowanie wszystkich Żydów i części Słowian.

Na terenach Europy Wschodniej stosowano terror na niespotykaną skalę. Formacje SS i Wehrmachtu atakowały obiekty cywilne i rozstrzeliwały ludność. Einzatzgruppen mordowały osoby uznane za niepożądane, elity, Żydów i komunistów. Za najdrobniejsze przewinienia groziła kara śmierci.

W odpowiedzi na okupacyjny terror w całej Europie powstawały ruchy oporu. W Polsce i Jugosławii miały one charakter masowy, w krajach jak Norwegia czy Holandia - bardziej elitarny. Najsilniejsze organizacje to polska Armia Krajowa, francuskie Résistance oraz jugosłowiańskie oddziały komunistyczne pod wodzą Josipa Broza-Tito.

Niemiecki "nowy porządek" na podbitych terenach oznaczał przejmowanie fabryk, kontrolę nad rolnictwem, terror, obozy koncentracyjne i karę śmierci za najmniejsze przejawy oporu. Część Polski i Belgii oraz Gdańsk włączono bezpośrednio do III Rzeszy, a Alzacja, Lotaryngia, Luksemburg i Północna Słowenia były przygotowywane do inkorporacji.

Holokaust

Prześladowanie ludności żydowskiej rozpoczęło się już podczas kampanii wrześniowej 1939 roku. Początkowo Niemcy rozważali utworzenie specjalnej strefy dla Żydów w okolicach Lublina lub ich wysiedlenie na Madagaskar. W grudniu 1939 roku wprowadzono obowiązek noszenia żółtej gwiazdy Dawida na ubraniach przez wszystkich Żydów powyżej 10 roku życia.

W latach 1939-1940 w miastach z dużym odsetkiem ludności żydowskiej Niemcy tworzyli getta - zamknięte dzielnice, gdzie panowały straszliwe warunki sanitarne i głód. Z czasem pod niemiecką okupacją znalazły się duże grupy Żydów z Francji, Holandii, Belgii i krajów skandynawskich.

💡 Mimo niemieckiego terroru wielu ludzi ryzykowało życie, by ratować Żydów. W Polsce powstała Rada Pomocy Żydom "Żegota", a osoby takie jak Irena Sendlerowa (uratowała około 2500 dzieci) czy rodzina Ulmów zapłaciły najwyższą cenę za swoją odwagę.

20 stycznia 1942 roku podczas konferencji w Wannsee najważniejsi urzędnicy III Rzeszy pod przewodnictwem Reinharda Heydricha podjęli decyzję o "ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej" - wymordowaniu całego narodu. W tym celu utworzono obozy zagłady: Chełmno nad Nerem, Sobibór, Bełżec, Treblinka, a także rozbudowano istniejące obozy koncentracyjne Auschwitz-Birkenau i Majdanek.

W wyniku tej zaplanowanej akcji eksterminacji, noszącej kryptonim Akcja "Reinhardt", zamordowano około 6 milionów Żydów, w tym 3 miliony pochodzenia polskiego. Tę systematyczną zagładę określa się mianem Holokaustu.

Gdy Żydzi zaczęli zdawać sobie sprawę z masowych mordów, stawiali opór. Najsłynniejsze było powstanie w getcie warszawskim, które wybuchło 19 kwietnia 1943 roku. Żydowskie organizacje konspiracyjne - Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) pod wodzą Mordechaja Anielewicza oraz Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW) Pawła Frenkla - walczyły bohatersko, choć bez szans na zwycięstwo.

Droga do zwycięstwa

Kluczowym elementem pokonania państw Osi było utworzenie wielkiej koalicji antyhitlerowskiej. Prezydent USA Franklin Delano Roosevelt wspierał Wielką Brytanię poprzez ustawę Lend-Lease Act z marca 1940 roku, umożliwiającą sprzedaż lub wypożyczenie sprzętu wojennego krajom istotnym dla amerykańskich interesów. Po ataku Niemiec na ZSRR, Stany Zjednoczone rozszerzyły tę pomoc również na Związek Radziecki.

14 sierpnia 1941 roku Churchill i Roosevelt podpisali Kartę atlantycką, dokument określający założenia polityki antyhitlerowskiej i wizję powojennego świata. Po japońskim ataku na Pearl Harbor 7 grudnia 1941 roku, USA, Wielka Brytania i ZSRR utworzyły potężny blok sojuszniczy.

💡 Dzień lądowania aliantów w Normandii (6 czerwca 1944 roku) przeszedł do historii jako D-Day. Była to największa operacja desantowa w dziejach, która otworzyła drugi front w Europie i przyspieszyła klęskę III Rzeszy.

Przełomowym momentem na froncie wschodnim była bitwa na Łuku Kurskim (5 lipca - 23 sierpnia 1943 roku), gdzie Sowieci pokonali niemieckie wojska pancerne. Latem 1944 roku Armia Czerwona przeprowadziła operację "Bagration", rozbijając Niemców na centralnym odcinku frontu. Kolejno Finlandia, Rumunia i Bułgaria zostały zmuszone do zmiany stron w konflikcie.

Długo oczekiwany przez Stalina drugi front został otwarty 6 czerwca 1944 roku, gdy alianci pod dowództwem generała Dwighta Eisenhowera wylądowali w Normandii (operacja "Overlord"). Hitler był przekonany, że główne uderzenie nastąpi w okolicy Calais, co było efektem brytyjskiej dezinformacji. Po ciężkich walkach, 19 sierpnia 1944 roku wybuchło powstanie w Paryżu, a 25 sierpnia miasto zostało wyzwolone.

Podczas konferencji w Teheranie (28 listopada - 1 grudnia 1943 roku) przywódcy wielkiej trójki (Roosevelt, Churchill, Stalin) uzgodnili najważniejsze kwestie dotyczące dalszego prowadzenia wojny i przyszłego ładu w Europie. Stalin zdobył przychylność Roosevelta, co doprowadziło do marginalizacji roli Churchilla w podejmowaniu kluczowych decyzji.

Koniec II wojny światowej

Druga konferencja wielkiej trójki odbyła się w Jałcie na Krymie (4-11 lutego 1945). Ustalono tam, że po bezwarunkowej kapitulacji Niemcy zostaną podzielone na cztery strefy okupacyjne: amerykańską, sowiecką, brytyjską i francuską. ZSRR miał otrzymać polskie Kresy Wschodnie, a Polska - nabytki terytorialne kosztem III Rzeszy. Stalin zgodził się przystąpić do wojny przeciwko Japonii w zamian za korzyści terytorialne. Ten podział świata przeszedł do historii jako porządek jałtański i obowiązywał przez prawie pół wieku.

W Europie końca wojny nie było już widać. 16 kwietnia 1945 roku Armia Czerwona przekroczyła Odrę i rozpoczęła okrążanie Berlina. Walki o niemiecką stolicę trwały od 26 kwietnia do 2 maja. 30 kwietnia, w obliczu zbliżających się sowieckich oddziałów, Adolf Hitler popełnił samobójstwo wraz z żoną Ewą Braun.

💡 Symbolicznym zakończeniem wojny był upadek III Rzeszy i samobójstwo Adolfa Hitlera. Jednak oficjalnie II wojna światowa zakończyła się dopiero 2 września 1945 roku kapitulacją Japonii na pokładzie pancernika Missouri.

Niemcy ostatecznie skapitulowały 8 maja 1945 roku w berlińskiej kwaterze marszałka Żukowa. Był to oficjalny koniec wojny w Europie.

Japończycy, mimo klęsk, nadal odmawiali kapitulacji. Prezydent USA Harry Truman zdecydował o użyciu nowej, straszliwej broni - bomby atomowej. 6 sierpnia 1945 roku zrzucono ją na Hiroszimę, a trzy dni później na Nagasaki. Zgodnie z ustaleniami jałtańskimi, ZSRR zaatakował japońskie siły w Mandżurii i zajął północną część Korei oraz wyspę Sachalin.

Cesarz Hirohito po raz pierwszy w historii zwrócił się do swoich poddanych przez radio, nakazując zakończenie walk. 2 września 1945 roku na pokładzie amerykańskiego pancernika "Missouri" japoński minister spraw zagranicznych Mamoru Shigemitsu podpisał akt kapitulacji Japonii, kończąc ostatecznie II wojnę światową.