Ziemie polskie pod zaborami
Rozbiory Polski doprowadziły do całkowitego zerwania więzi gospodarczych między dawnymi ziemiami Polski i Litwy. Zaborcy wprowadzili politykę eksploatacji zagarniętych terenów, co przejawiało się m.in. w pozbawieniu królewszczyzn, zmianie systemu administracyjnego i podziale obszarów rosyjskich na gubernie zarządzane przez carskich urzędników.
Po upadku insurekcji kościuszkowskiej wprowadzono dotkliwe represje wobec jej uczestników. Odbierano majątki szlachcie, zsyłano na Sybir oraz pozbawiano przywilejów szlachty zagrodowej. Na terenach Wołynia i Podola zaczęto także walczyć z Kościołem unickim, wprowadzając tam prawosławie.
Po śmierci Katarzyny II w 1796 r. sytuacja nieco się poprawiła. Car Paweł I, a później Aleksander I, złagodzili politykę wobec Polaków, co zaowocowało uwolnieniem Tadeusza Kościuszki i Juliana Ursyna Niemcewicza. Zezwolono także na odbudowę samorządu szlacheckiego i rozwój szkolnictwa polskiego. W 1803 r. wznowił działalność Uniwersytet w Wilnie, a w 1805 r. otwarto Liceum Krzemienieckie na Wołyniu, które stało się ważnym centrum edukacyjnym.
Warto zapamiętać! Mimo utraty niepodległości, Polacy w zaborze rosyjskim zdecydowali się na rezygnację z walki zbrojnej na rzecz rozbudowy szkolnictwa i gospodarki, co było przejawem innego rodzaju patriotyzmu - pracy organicznej.
