Epoka Gomułki (1956–1970): Klasa 8, podręcznik „Wczoraj i dziś”, Nowa Era

Czasy Gomułki - najważniejsze wydarzenia i pojęcia

Po śmierci Stalina w 1953 roku w Polsce wciąż utrzymywano główne zasady stalinizmu, ale terror władz nieco osłabł. Prawdziwe zmiany przyszły jednak dopiero w 1956 roku po słynnym tajnym referacie Chruszczowa krytykującym stalinizm.

Przełomowym wydarzeniem był poznański Czerwiec (28 czerwca 1956), kiedy robotnicy wyszli na ulice, by protestować przeciwko złym warunkom ekonomicznym. Początkowo pokojowy protest przerodził się w zamieszki po brutalnej reakcji władz. Władze wysłały przeciwko protestującym czołgi, co doprowadziło do śmierci około 70 osób, w tym 13-letniego Romka Strzałkowskiego.

Warto zapamiętać! Poznański Czerwiec 1956 był pierwszym masowym wystąpieniem Polaków przeciwko komunistycznej władzy i pokazał, że nawet "robotnicy" - teoretycznie główni beneficjenci systemu - nie akceptowali panujących warunków.

Wydarzenia te doprowadziły do odwilży październikowej i powrotu Władysława Gomułki na stanowisko I sekretarza KC PZPR. Chociaż Sowieci obawiali się tych zmian, Gomułka zapewnił ich, że Polska pozostanie wierna socjalizmowi i sojuszowi z ZSRR.

Mała stabilizacja za Gomułki

Początek rządów Gomułki przyniósł spore zmiany i entuzjazm społeczeństwa. W ramach odwilży październikowej uwolniono więźniów politycznych (w tym prymasa Wyszyńskiego), zaniechano kolektywizacji rolnictwa i przywrócono lekcje religii w szkołach.

Okres rządów Gomułki nazwano małą stabilizacją. Dlaczego "małą"? Bo mimo pewnych ulg, nie doszło do głębszych reform ani zmiany ustroju. Ludzie przestali się bać bezpodstawnych aresztowań, nieco poprawiła się sytuacja materialna, a władze zaczęły więcej inwestować w przemysł lekki i spożywczy - ten produkujący towary codziennego użytku.

Za Gomułki wzmocniła się też międzynarodowa pozycja Polski. Zawarto porozumienie z ZSRR regulujące zasady stacjonowania wojsk sowieckich w Polsce i rozwijano kontakty zarówno z krajami komunistycznymi, jak i z Zachodem.

Ciekawostka: Mała stabilizacja to nie tylko termin polityczny, ale też określenie używane w kulturze tamtych czasów. Pisarze i filmowcy często pokazywali typowego Polaka z tego okresu - kogoś, kto zaakceptował system, by móc w miarę normalnie żyć.

Pamiętaj, że mimo poprawy sytuacji, Polska nadal była państwem niedemokratycznym, kontrolowanym przez partię komunistyczną i zależnym od Związku Radzieckiego.

Spór z Kościołem i wydarzenia Marca '68

Po początkowej odwilży, Gomułka powrócił do polityki walki z Kościołem. Znów zlikwidowano lekcje religii w szkołach, utrudniano budowę i remonty kościołów, a urzędnikom partyjnym zabroniono uczestnictwa w nabożeństwach.

Napięcia sięgnęły zenitu w 1966 roku, podczas obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski. Władze próbowały przyćmić kościelne uroczystości własnymi obchodami Tysiąclecia Państwa Polskiego. Dochodziło do absurdalnych sytuacji - np. "aresztowano" wędrującą po parafiach kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej! Władze nie wpuściły też do Polski papieża Pawła VI.

Rok 1968 przyniósł wydarzenia marcowe. Wszystko zaczęło się od zakazu wystawiania "Dziadów" Mickiewicza w Teatrze Narodowym, bo widzowie zbyt entuzjastycznie reagowali na antysowieckie fragmenty. Studenci zorganizowali protest, który władze brutalnie stłumiły. Następnie rozpętano kampanię oszczerstw, oskarżając protestujących o działanie w interesie Izraela.

Uwaga! Wydarzenia marcowe miały wyraźny charakter antysemicki. Władza przedstawiała protesty jako "spisek żydowski", co doprowadziło do fali emigracji Polaków żydowskiego pochodzenia - około kilkanaście tysięcy osób zostało zmuszonych do opuszczenia Polski.

Najsmutniejsze jest to, że takie argumenty trafiały do części społeczeństwa, które szukało prostych wyjaśnień problemów gospodarczych kraju.

Grudzień '70 i koniec rządów Gomułki

Przełom lat 60. i 70. przyniósł pogorszenie sytuacji gospodarczej. W grudniu 1970 roku władze ogłosiły drastyczne podwyżki cen żywności, co wywołało falę protestów na Wybrzeżu. Tak zaczęły się wydarzenia grudniowe.

Robotnicy najpierw zastrajkowali w Stoczni Gdańskiej, potem wyszli na ulice. Demonstracje ogarnęły całe Trójmiasto, a później rozszerzyły się na inne miasta Wybrzeża - Elbląg, Słupsk i Szczecin. W Gdańsku doszło do podpalenia budynku Komitetu Wojewódzkiego PZPR.

Władza odpowiedziała z przerażającą brutalnością. Przeciwko protestującym użyto czołgów, karabinów maszynowych i helikopterów. W trakcie wydarzeń grudniowych zginęło 45 osób. Dla Gomułki był to koniec kariery - nawet Sowieci zdecydowali o jego odsunięciu od władzy, bojąc się rozszerzenia buntu na cały kraj.

Zapamiętaj! Grudzień '70 był punktem zwrotnym w historii PRL. Po raz pierwszy robotnicy masowo wystąpili przeciwko władzy, która teoretycznie reprezentowała ich interesy. Ten bunt pokazał, że komunizm w Polsce opiera się głównie na sile i strachu, a nie na poparciu społecznym.

W ostatnich dniach rządów Gomułki, 7 grudnia 1970 roku, udało się osiągnąć ważny sukces w polityce zagranicznej - podpisano układy z RFN, w których zachodni Niemcy uznali granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej oraz nawiązano stosunki dyplomatyczne.