Europa i świat w XVIII wieku - postęp i przemiany

Eksplozja demograficzna zmieniła oblicze Europy - ludność wzrosła z 140 do 180 milionów! Co sprawiło, że ludzie przestali masowo umierać? Głównie koniec wielkich epidemii dżumy, lepsze warunki życia i... picie kawy i herbaty (gotowanie wody zabijało bakterie). Edward Jenner wynalazł też pierwszą szczepionkę przeciwko ospie.

Więcej ludzi oznaczało migracje i urbanizację - miasta rosły jak grzyby po deszczu. W rolnictwie nastąpiła rewolucja: zamiast przestarzałej trójpolówki wprowadzono płodozmian, który znacznie zwiększył plony.

Rewolucja przemysłowa rozpoczęła się w Wielkiej Brytanii dzięki genialnym wynalazkom. Maszyna parowa Jamesa Watta z 1763 roku zmieniała wszystko - od kopalń po fabryki. "Spinning Jenny" pozwalała pracować na 16 wrzecionach jednocześnie, co było przełomem w produkcji tekstylnej.

Ciekawostka: Robotników niszczących maszyny, które odbierały im pracę, nazywano luddystami - od imienia Neda Ludda, legendarnego niszczyciela krosien.

Transport też się unowocześnił - budowano więcej dróg, kanałów i statków. Liberalizm gospodarczy Adama Smitha zastąpił merkantylizm, głosząc że "niewidzialna ręka rynku" wszystko załatwi.

Oświecenie - rozum przeciwko przesądom

"Sapere aude" - "miej odwagę myśleć samodzielnie" - to hasło Immanuela Kanta idealnie oddaje ducha epoki. Filozofowie wierzyli, że człowiek może wszystko zrozumieć i poprawić dzięki rozumowi i doświadczeniu.

Encyklopedia Diderota i d'Alemberta stała się bestsellerem epoki, a salony filozoficzne to miejsca, gdzie elity dyskutowały o najnowszych ideach. Wzrosła też liczba szkół - więcej ludzi umiało czytać i pisać.

Umowa społeczna według Locka i Rousseau zrewolucjonizowała myślenie o władzy. Nie pochodzi ona od Boga, ale z dobrowolnej ugody między rządzącymi a rządzonymi. Monteskiusz wymyślił trójpodział władzy, który do dziś stosujemy.

Ważne: Oświeceniowcy walczyli z systemem stanowym i absolutyzmem, domagając się równości wobec prawa i wolności osobistej.

Religia też się zmieniła - pojawił się deizm (Bóg stworzył świat, ale się w niego nie miesza) i ateizm. Absolutyzm oświecony to próba władców wykorzystania nowych idei - reformowali szkolnictwo i administrację, ale władzy nie oddawali.

Klasycyzm w sztuce sięgał do wzorów antycznych - symetria, harmonia i proporcja były najważniejsze. Mozart i Haydn tworzyli muzykę o niespotykanej elegancji.

Rosja - od zacofania do mocarstwa

Piotr I Wielki (1682-1725) zrobił z Rosji europejskie mocarstwo w ekspresowym tempie. Zreformował armię, zbudował flotę, wprowadził podział na gubernie i tabele rang - każdy szlachcic musiał służyć państwu. Założył Akademię Nauk i kazał bojarom golić brody!

Wojna północna (1700-1721) to klucz do sukcesu. Karol XII szwedzki początkowo wygrywał, ale bitwa pod Połtawą wszystko zmieniła. Rosja zyskała dostęp do Bałtyku i Piotr przyjął tytuł imperatora Wszechrosji.

Katarzyna II Wielka (1762-1796) kontynuowała dzieło Piotra. Ta niemiecka księżniczka zdobyła władzę przez zamach stanu i stała się jedną z najwybitniejszych władczyń w historii. Korespondowała z filozofami, reformowała szkolnictwo, ale jednocześnie umacniała pańszczyznę.

Kontrast epoki: Katarzyna głosiła ideały oświecenia, ale chłopi byli własnością szlachty i można ich było sprzedawać jak rzeczy.

Rosyjska idea imperium - "trzeci Rzym" - uzasadniała ekspansję terytorialną. Moskwa miała być spadkobierczynią Rzymu i Bizancjum, co tłumaczyło aggressive politykę zagraniczną.

Absolutyzm oświecony w Prusach i Austrii

Prusy z małego księstwa stały się potęgą dzięki dynastii Hohenzollernów. Fryderyk Wilhelm I "król-kapral" (1713-1740) zbudował najlepszą armię Europy - mówiono, że to "armia, która stworzyła własne państwo". Wprowadził obowiązek szkolny i militaryzację całego kraju.

Fryderyk II Wielki (1740-1786) to idealny przykład absolutyzmu oświeconego. "Filozof na tronie" korespondował z Wolterem, zniósł tortury, wprowadził tolerancję religijną, ale jednocześnie napadł na austriacki Śląsk. Współcześni nazywali go "rozbójnikiem Europy".

W Austrii Maria Teresa rozpoczęła reformy po porażce w wojnie z Prusami. Nałożyła podatki na szlachtę i duchowieństwo, zreformowała administrację i szkolnictwo.

Józefinizm: System jej syna Józefa II polegał na podporządkowaniu Kościoła państwu - zlikwidował "niepotrzebne" zakony i wprowadził tolerancję religijną.

Józef II to wzór władcy-reformatora: chronił chłopów przed szlachtą, rozbudował szkolnictwo, ale też tajną policję. Chciał szczęścia poddanych, ale na własnych warunkach.

Powstanie Stanów Zjednoczonych

Trzynaście kolonii brytyjskich w Ameryce to mieszanka różnych ludzi - farmerzy, plantatorzy z niewolnikami, kupcy i rzemieślnicy. Wszystkich połączyło niezadowolenie z brytyjskiej polityki: wysokie podatki, monopol handlowy i brak reprezentacji w parlamencie.

"Bostońska herbatka" (1773) to spektakularny protest - przebrani za Indian koloniści wyrzucili do morza ładunek herbaty. Brytyjczycy odpowiedzieli represjami, co tylko nasiliło opór.

Wojna o niepodległość (1775-1783) rozpoczęła się od potyczek z milicją. George Washington stanął na czele armii kolonistów, wspomaganych przez polskich ochotników - Kościuszkę i Pułaskiego. Deklaracja niepodległości z 4 lipca 1776 roku to dokument oparty na ideałach oświecenia.

Przełom: Pomoc Francji, Hiszpanii i Holandii umożliwiła zwycięstwo nad potężną Brytanią.

Konstytucja z 1787 roku stworzyła federację stanów z trójpodziałem władzy: prezydent (Washington), dwuizbowy Kongres i niezależny Sąd Najwyższy. To był pierwszy na świecie ustrój oparty czysto na zasadach oświeceniowych.

Rewolucja francuska - koniec starego świata

Kryzys Francji wynikał z nierówności społecznej: 1% uprzywilejowanych (szlachta i duchowieństwo) nie płaciło podatków, a 99% (stan trzeci) dźwigało cały ciężar finansowania państwa. Burżuazja - zamożne mieszczaństwo - miała pieniądze, ale nie miała władzy.

Stany Generalne (maj 1789) szybko wymknęły się spod kontroli króla. Stan trzeci proklamował się Zgromadzeniem Narodowym i przysiągł nie rozchodzić się bez uchwalenia konstytucji.

14 lipca 1789 - zdobycie Bastylii to symboliczny początek rewolucji. Deklaracja praw człowieka i obywatela proklamowała równość, wolność i prawo własności. Francja stała się monarchią konstytucyjną.

Radykalizacja: Wojna z Austrią i klęski militarne doprowadziły do obalenia monarchii w 1792 roku.

Jakobini pod wodzą Robespierre'a wprowadzili terror (1793-1794) - gilotyna pracowała bez przerwy, a sam Ludwik XVI został stracony. "Rewolucja pożera własne dzieci" - również Robespierre skończył pod gilotyną.

Przewrót termidoriański (1794) zakończył terror. Dyrektoriat próbował ustabilizować sytuację, ale Francja wciąż była w stanie wojny z całą Europą.