Europa i Świat w drugiej połowie XIX wieku: Przemiany i Konflikty

Od wojny krymskiej do zjednoczenia Włoch

Wojna krymska $1853-1856$ wybuchła, gdy Rosja próbowała podbić Bałkany i tereny nad Morzem Czarnym należące do Turcji. Kierowała się ideą panslawizmu, czyli zjednoczenia wszystkich Słowian pod władzą cara. W konflikcie Rosja starła się z sojuszem Turcji, Wielkiej Brytanii, Francji, Austrii i Piemontu.

Po zdobyciu twierdzy Sewastopol przez sojuszników w 1855 roku, Rosja podpisała kapitulacyjny Traktat Paryski. Wojna osłabiła pozycję Rosji, ale wzmocniła Wielką Brytanię i Francję. W Rosji nastąpiła tzw. "odwilż posewastopolska" - częściowa liberalizacja prawa.

W tym samym czasie zaczęło się jednoczenie Włoch, które wcześniej były podzielone na wiele królestw. Risorgimento - ruch budujący świadomość narodową Włochów - przyczynił się do utworzenia zjednoczonego państwa. Na czele procesu zjednoczenia stanęło Królestwo Sardynii (Piemont) z premierem Camillo Cavourem i królem Wiktorem Emanuelem II.

💡 Czy wiesz, że Czerwony Krzyż powstał dzięki wojnie? Szwajcarski kupiec Henri Dunant, widząc wstrząsające skutki bitwy pod Solferino w 1859 roku, postanowił stworzyć organizację pomagającą ofiarom wojen.

Zjednoczenie Włoch

Zjednoczenie Włoch przebiegało etapami. Najpierw Piemont zawarł sojusz z Francją, oddając jej Niceę w zamian za pomoc w odbiciu Lombardii z rąk Austrii. Francuzi dotrzymali obietnicy i w 1859 roku wygrali dwie ważne bitwy: pod Magentą i Solferino.

Po tych sukcesach do Piemontu przyłączyły się kolejne regiony: Lombardia, Parma, Modena i Toskania. Następnie włączono dużą część Państwa Kościelnego, choć bez Rzymu. Na południu, w Królestwie Obojga Sycylii, wybuchło powstanie, któremu w 1860 roku na pomoc przybył Giuseppe Garibaldi ze swoją słynną "wyprawą tysiąca koszul".

W 1861 roku ogłoszono powstanie Królestwa Włoch, choć wciąż brakowało w nim Wenecji (należącej do Austrii) i Rzymu (popieranego przez Francję). Wenecję włączono w 1866 roku, a Rzym dopiero w 1870 roku, co ostatecznie zakończyło proces zjednoczenia Włoch.

Zjednoczenie Włoch było wielkim sukcesem włoskiego ruchu narodowego. Mimo trudności gospodarczych i różnic między północą a południem, udało się stworzyć jedno państwo z podzielonych dotąd regionów.

Zjednoczenie Niemiec

Podobnie jak Włochy, Niemcy przed zjednoczeniem składały się z wielu małych państewek. Najsilniejsze były Prusy i Austria, które rywalizowały o wpływy. Istniały dwie konkurencyjne koncepcje zjednoczenia: Małe Niemcy (bez Austrii) - promowane przez Prusy oraz Wielkie Niemcy (z Austrią) - wspierane przez Austrię.

Zjednoczenie Niemiec rozpoczęło się z inicjatywy Prus, którymi rządził król Wilhelm I Hohenzollern, ale prawdziwą władzę sprawował kanclerz Otto von Bismarck. W 1864 roku Prusy wypowiedziały wojnę Danii, angażując jako sojusznika Austrię. W rzeczywistości Bismarck chciał tylko przetestować pruską armię i osłabić pozycję Austriaków.

W wyniku wojny Prusy zdobyły Szlezwik, a Austria Holsztyn. Jednak już w 1866 roku wybuchła wojna austriacko-pruska, którą Austria przegrała po klęsce w bitwie pod Sadową. Skutkami tej wojny było wykluczenie Austrii ze Związku Niemieckiego, utrata Wenecji na rzecz Włoch i utworzenie Związku Północnoniemieckiego pod przywództwem Prus.

💡 Bismarck był mistrzem politycznych intryg! Wykorzystał sfałszowaną depeszę emską, by sprowokować Francję do wojny, co ostatecznie pozwoliło mu zjednoczyć Niemcy.

Powstanie Cesarstwa Niemieckiego

Bismarck chciał przyłączyć do Związku Północnoniemieckiego południowe państwa niemieckie, które znajdowały się pod wpływem Francji. Aby sprowokować Francję do wojny, wykorzystał depeszę emską - dokument obrażający francuskiego króla Napoleona III.

Wybuchła wojna francusko-pruska, która zakończyła się zdobyciem przez Niemców francuskiej twierdzy Sedan 2 września 1870 roku. Francja poniosła dotkliwą klęskę - straciła Alzację i Lotaryngię, musiała zapłacić ogromną kontrybucję, a w kraju wprowadzono republikę.

18 stycznia 1871 roku ogłoszono powstanie II Rzeszy Niemieckiej z Wilhelmem I jako cesarzem. Był to triumf pruskiej polityki i koncepcji Małych Niemiec. Zjednoczone Niemcy szybko stały się potęgą przemysłową i militarną Europy.

We Francji po przegranej wojnie utworzono Komunę Paryską - rewolucyjny rząd, który wprowadził radykalne reformy społeczne, ale przetrwał zaledwie 72 dni. Komuna była próbą stworzenia społeczeństwa opartego na zasadach socjalizmu i samorządności.

Wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych

W połowie XIX wieku Stany Zjednoczone były podzielone na dwie różniące się od siebie części. Północ (Unia) była przemysłowa, bogatsza, liczniejsza i popierała abolicjonizm - ruch dążący do zniesienia niewolnictwa. Południe (Konfederacja) było rolnicze, opierało się na plantacjach i niewolniczej sile roboczej.

Wojna secesyjna $1861-1865$ wybuchła po wyborze Abrahama Lincolna na prezydenta i ogłoszeniu secesji (odłączenia) przez Karolinę Południową, a później kolejnych 10 stanów południowych. Prezydentem Konfederacji został Jefferson Davis.

Początkowo, dzięki doświadczeniu wojskowemu, przewagę miało Południe, dowodzone przez generała Roberta Lee. Jednak w 1863 roku Lincoln wydał dekret o zniesieniu niewolnictwa, a Północ wygrała przełomową bitwę pod Gettysburgiem. Generał Ulisses Grant zastosował wojnę totalną - taktykę spalonej ziemi, która złamała opór Południa.

Skutkami wojny było zachowanie jedności państwa, zniesienie niewolnictwa, ale też ogromne straty w ludziach (650 tys. zabitych) i zniszczenia na Południu. Po wojnie nastąpiło podbicie "dzikiego zachodu", industrializacja i rozwój rolnictwa.

💡 Wojna secesyjna była pierwszą w historii wojną, którą szeroko dokumentowano fotograficznie. Zdjęcia z pól bitew pokazały Amerykanom prawdziwe okrucieństwo wojny.

Ekspansja kolonialna

W XIX wieku europejskie mocarstwa rozpoczęły intensywną kolonizację świata. Oficjalnym pretekstem było tzw. "brzemię białego człowieka" - misja cywilizacyjna polegająca na likwidacji głodu i podnoszeniu poziomu życia na podbitych terenach. W rzeczywistości chodziło o surowce naturalne, rynki zbytu, tanią siłę roboczą i prestiż międzynarodowy.

Afryka stała się głównym celem kolonizacji, gdy wynaleziono chininę - lek na malarię, która wcześniej powstrzymywała Europejczyków przed ekspansją na tym kontynencie. Największe kolonie w Afryce posiadały Wielka Brytania i Francja, ale swoje tereny miały też Belgia, Portugalia, Hiszpania, Włochy i Niemcy.

Tylko dwa państwa afrykańskie - Liberia i Etiopia - zachowały niepodległość. Etiopia nawet pokonała włoskich najeźdźców, co było wielkim zaskoczeniem dla Europejczyków.

Kolonizacja niosła za sobą zarówno rozwój gospodarczy, komunikacyjny i handlowy, jak i negatywne skutki: zniszczenie środowiska, lokalnych kultur i tradycji oraz rozprzestrzenianie się chorób.

💡 Czy wiesz, że pierwsze w historii obozy koncentracyjne powstały podczas wojen burskich w Afryce? Brytyjczycy tworzyli je dla rodzin burskich (holenderskich osadników), by osłabić opór przeciwnika.

Kolonizacja Azji

W Azji sytuacja kolonizacyjna była bardziej złożona niż w Afryce. Chiny, choć nie były formalnie kolonią, stały się półkolonią - krajem gospodarczo uzależnionym od państw europejskich, ale formalnie niepodległym. Chiny były zacofane z powodu polityki izolacji, a osłabiły je wojny opiumowe i powstanie bokserów.

Japonia początkowo również była zacofana jak Chiny, ale pod rządami cesarza Mutsuhito otworzyła się na handel ze światem i zaczęła przyjmować wzorce europejskie. Dzięki temu szybko stała się nowoczesnym państwem i sama zaczęła podbijać terytoria.

Indochiny były kolonią należącą głównie do Wielkiej Brytanii i Francji. Brytyjska część Indii była nazywana "perłą w koronie brytyjskiej" ze względu na bogactwo i znaczenie strategiczne. W Indiach wybuchło powstanie sipajów przeciwko brytyjskiemu panowaniu.

Indonezja z kolei należała do Holandii i dostarczała jej cennych surowców, jak kauczuk czy przyprawy. Kolonizacja Azji, podobnie jak Afryki, przynosiła korzyści głównie krajom europejskim, choć w niektórych przypadkach przyczyniła się do modernizacji podbitych terenów.

Nowe ideologie i ruchy społeczne - część 1

Rozwój przemysłu i zmiany społeczne w XIX wieku doprowadziły do powstania nowych ideologii i ruchów społecznych. Socjaldemokracja zrzeszała robotników i dążyła do zastąpienia kapitalizmu socjalizmem oraz wprowadzenia równości społecznej. W przeciwieństwie do komunizmu, socjaldemokraci odrzucali walkę zbrojną i rewolucję, preferując pokojowe i legalne wprowadzanie zmian.

Komunizm również zrzeszał robotników (m.in. w organizacji zwanej Międzynarodówką) i dążył do zastąpienia kapitalizmu, ale w bardziej radykalny sposób. Komuniści popierali upanstwowienie zakładów pracy i życie we wspólnocie. Byli bardziej radykalni niż socjaldemokraci i opowiadali się za rewolucyjnym wprowadzeniem reform.

Anarchizm był skrajnym odłamem wywodzącym się z komunizmu. Anarchiści dążyli do likwidacji państwa, władzy i własności prywatnej oraz zerwania z tradycją i religią. Często popierali przemocowe metody wprowadzania zmian.

Chadecja, czyli chrześcijańska demokracja, powstała jako odpowiedź na rosnące wpływy socjalizmu i komunizmu. Za jej pomysłodawcę uznaje się papieża Leona XIII. Chadecja głosiła solidaryzm społeczny, poszanowanie godności człowieka i własności prywatnej, jednocześnie odrzucając rewolucję.

💡 Międzynarodówka to pieśń, która stała się hymnem ruchu robotniczego na całym świecie. Jej słowa: "Powstańcie, których dręczy głód" wzywały robotników do jednoczenia się przeciwko wyzyskowi.

Nowe ideologie i ruchy społeczne - część 2

Nacjonalizm głosił, że naród jest najwyższą wartością. Promował solidaryzm narodowy (interes państwa jako priorytet) oraz dbanie o kulturę i tradycję. Nacjonalizm odegrał dużą rolę w procesach zjednoczenia Włoch i Niemiec oraz w rozbudzaniu świadomości narodowej w krajach podbitych.

Syjonizm, czyli nacjonalizm żydowski, dążył do stworzenia własnego państwa żydowskiego w Palestynie. Syjonizm krytykował asymilację Żydów w krajach, w których mieszkali, i promował powrót do historycznej ojczyzny.

Szowinizm to skrajna forma nacjonalizmu, charakteryzująca się bezkrytycznym uwielbieniem własnego narodu, uznawaniem jego wyższości i wrogością wobec innych narodów. Szowinizm często prowadził do konfliktów międzynarodowych.

W XIX wieku rozwinął się również ruch emancypacji kobiet, walczący o równouprawnienie, dostęp do kształcenia i zmiany w prawie rodzinnym. Sufraystki to kobiety walczące głównie o prawa wyborcze. Po raz pierwszy kobiety uzyskały prawa wyborcze w 1869 roku w stanie Wyoming (USA), a potem w Nowej Zelandii.

Feminizm to szerszy ruch walczący o równouprawnienie kobiet we wszystkich dziedzinach życia. Feministki domagały się nie tylko praw wyborczych, ale też równej płacy, dostępu do edukacji i zawodów zarezerwowanych wcześniej dla mężczyzn.

💡 Sufraystki stosowały czasem radykalne metody protestu - przykuwały się łańcuchami do ogrodzeń budynków rządowych, przerywały przemówienia polityków, a niektóre nawet podpalały budynki publiczne, by zwrócić uwagę na swoją sprawę!

Dziedzictwo XIX wieku

XIX wiek przyniósł fundamentalne zmiany, które ukształtowały współczesny świat. Zjednoczenie Włoch i Niemiec zmieniło mapę polityczną Europy i stworzyło nowe potęgi. Wojna secesyjna w USA ostatecznie zniosła niewolnictwo i umocniła jedność amerykańskiego państwa.

Ekspansja kolonialna doprowadziła do podziału niemal całego świata między europejskie mocarstwa. Stworzyło to podstawy dla globalnej gospodarki, ale też zasiało ziarna przyszłych konfliktów i ruchów wyzwoleńczych w koloniach.

Nowe ideologie - od socjaldemokracji po nacjonalizm - ukształtowały politykę XX wieku i wciąż wpływają na współczesne systemy polityczne. Ruchy emancypacyjne kobiet otworzyły drogę do równouprawnienia, choć pełna równość płci wciąż pozostaje wyzwaniem w wielu częściach świata.

Wojna krymska, zjednoczenie Włoch i Niemiec, wojna secesyjna oraz ekspansja kolonialna to wydarzenia, które nie tylko zmieniły swoją epokę, ale też położyły podwaliny pod współczesny porządek światowy. Ich skutki odczuwamy do dziś w polityce, gospodarce i stosunkach międzynarodowych.

💡 Wiele granic we współczesnej Afryce to proste linie wytyczone przy użyciu linijki przez europejskich kolonizatorów, którzy nie brali pod uwagę lokalnych warunków geograficznych ani podziałów etnicznych. To jedna z przyczyn wielu współczesnych konfliktów na tym kontynencie.