Historia Polski: Od Szczytów Potęgi do Upadków

Władcy i ich konflikty

Stefan Batory rywalizował o polski tron z Maksymilianem II, a jego głównym współpracownikiem był kanclerz Jan Zamojski. Batory zreformował wojsko, tworząc piechotę wybraniecką, w której służył jeden chłop z 20 wiosek (pozostali musieli się składać na jego wyposażenie i dbać o jego gospodarstwo).

Po śmierci Batorego na tron wstąpił Zygmunt III Waza, syn Jana III Wazy i Katarzyny Jagiellonki. Rywalizował o koronę z Maksymilianem III. Zygmunt utracił tron szwedzki, ponieważ opozycja w Szwecji obawiała się katolickiego króla w luterańskim kraju.

W 1607 roku doszło do bitwy pod Guzowem, w której starli się regaliści (stronnicy króla) z popularystami (przeciwnikami króla). Zwycięstwo odniosła strona królewska, a popularystów objęto amnestią po złożeniu hołdu królowi.

Warto zapamiętać! Rozejm w Jamie Zapolskim zakończył walki z Moskwą na 10 lat. Polska odzyskała całe Inflanty i ziemię połocką, ale musiała wycofać się ze zdobytych twierdz.

Konflikty z Moskwą i Kozakami

Wielka Smuta to okres wewnętrznych konfliktów w państwie moskiewskim. Polska próbowała wykorzystać ten chaos przez tzw. Dymitriady, które miały na celu osadzenie na tronie Dymitra Samozwańca. W 1610 roku siłami polsko-litewskimi w bitwie pod Kłuszynem kierował Stanisław Żółkiewski, odnosząc wspaniałe zwycięstwo.

Po zakończeniu Wielkiej Smuty w Moskwie rozpoczęła rządy dynastia Romanowów (1613). Na mocy rozejmu w Dywilinie Polska zyskała ziemię smoleńską, siewierską i czernihowską. Władysław IV Waza ostatecznie zrzekł się praw do tronu carskiego w Polanowie w 1634 roku.

W połowie XVII wieku narastały napięcia z Kozakami. Rejestr Kozacki to dokument zawierający spis osób należących do społeczności kozackiej. Kozacy buntowali się, ponieważ zwiększały się wymiary powinności feudalnych na Ukrainie. W 1648 roku wybuchło powstanie Chmielnickiego.

Ciekawostka! Ugoda Zborowska przewidywała dla Kozaków powiększenie rejestru, mianowanie Chmielnickiego hetmanem wojsk zaporoskich i nadanie biskupom prawosławnym stanowisk senatorów.

Po rozpadzie sojuszu kozacko-tatarskiego Chmielnicki oddał Moskwie pod kontrolę tereny na Ukrainie (1654), zachowując jednocześnie kozackie prawa. Próbą ratowania sytuacji była unia w Hadziaczu (1658), która zakładała powstanie Rzeczpospolitej Trojga Narodów (Korona, Litwa i Ukraina).

Konflikty ze Szwecją i upadek mocarstwa

W 1605 roku w bitwie pod Kircholmem wojska polsko-litewskie pokonały Szwedów dzięki wspaniałej husarii. Jednak kolejne konflikty przynosiły coraz gorsze rezultaty: rozejm w Altmarku (1629) był niekorzystny dla Polski, a rozejm w Sztumskiej Wsi (1635) tylko nieco lepszy.

W 1655 roku Szwedzi ponownie zaatakowali Rzeczpospolitą (tzw. Potop Szwedzki). Przyczyny inwazji były liczne: opozycja wobec Jana Kazimierza, osłabienie państwa konfliktami, pretensje Wazów do szwedzkiej korony oraz brak woli walki części szlachty. Jan Kazimierz uciekł przed Szwedami na Śląsk należący do Habsburgów.

W 1652 roku po raz pierwszy zastosowano zasadę Liberum Veto, co stało się początkiem paraliżu politycznego. Rokosz Lubomirskiego doprowadził do wzrostu napięć wewnętrznych i osłabienia władzy królewskiej. Jan III Sobieski, mimo zwycięstwa pod Wiedniem, nie zdołał zapewnić korony swojemu synowi.

Zapamiętaj! Traktaty welawsko-bydgoskie (1657) doprowadziły do zniesienia zależności lennej Prus od Rzeczpospolitej, co miało katastrofalne skutki w przyszłości.

Na kulturę Rzeczpospolitej XVII wieku duży wpływ miał styl barokowy. Szczególną formą sztuki były portrety trumienne - realistyczne obrazy zmarłych. Ważnym elementem kultury szlacheckiej był mit sarmacki - przekonanie o pochodzeniu polskiej szlachty od Sarmatów, co podkreślało jej honor i wolność.