Historia II Rzeczpospolitej (1918-1945)

Odzyskanie niepodległości i pierwsze lata

11 listopada 1918 roku to data, którą znasz z każdego kalendarza - Polska odzyskała niepodległość! Józef Piłsudski objął władzę jako Tymczasowy Naczelnik Państwa, choć początkowo państwa zachodnie uznawały raczej Romana Dmowskiego z paryskiego Komitetu.

Sytuacja szybko się uporządkowała - w styczniu 1919 roku odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego. Frekwencja była wysoka, co pokazywało, że Polacy naprawdę chcieli decydować o swoim kraju. Komuniści zbojkotowali wybory, ale to ich problem.

Konstytucja marcowa z 1921 roku była wzorowana na francuskiej i wprowadzała ustrój parlamentarny. Władza była podzielona między Sejm (444 posłów), Senat (111 senatorów) i prezydenta. To parlament miał największą władzę - mógł kontrolować rząd i uchwalać ustawy.

Pamiętaj: Konstytucja marcowa dawała przewagę parlamentowi nad prezydentem - to była prawdziwa demokracja!

Wybory w 1922 roku pokazały, jak bardzo zróżnicowane politycznie było polskie społeczeństwo. Żadna partia nie zdobyła większości, co zapowiadało trudności w rządzeniu krajem.

Kryzys polityczny i tragedia

9 grudnia 1922 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało na prezydenta Gabriela Narutowicza - kandydata lewicy i mniejszości narodowych. To był wybór, który podzielił Polskę na dwa obozy.

Prawica nie mogła pogodzić się z tym, że prezydenta wybrały "nieprawdziwe polskie" głosy. Maurycy Zamoyski, kandydat prawicy, przegrał w ostatniej turze, co wywołało ogromne napięcie polityczne.

Atmosfera była tak gorąca, że dochodziło do manifestacji i ataków na zwolenników nowego prezydenta. Skrajni nacjonaliści nazywali Narutowicza "prezydentem Żydów i Niemców", co było kompletnie niesprawiedliwe.

Tragiczny finał: Prezydent Narutowicz został zamordowany po zaledwie kilku dniach urzędowania przez fanatyka prawicowego.

To pokazuje, jak młoda polska demokracja była jeszcze krucha i jak bardzo trzeba było nauczyć się szacunku dla wyników wyborów, nawet jeśli nam się nie podobają.

Zamach majowy i początek sanacji

Maj 1926 roku zmienił wszystko. Józef Piłsudski dokonał zamachu stanu, obalając legalny rząd. Przez trzy dni Warszawa była polem bitwy - zginęło 215 żołnierzy i 164 cywilów.

Piłsudski uważał, że parlamentarzyści są za słabi i kłótliwi, by skutecznie rządzić Polską. Miał dość chaosu i niestabilności rządów. Po zwycięstwie nie objął stanowiska prezydenta, ale pozostał "szarą eminencją" władzy.

Nowela sierpniowa z 1926 roku zmieniła konstytucję - prezydent otrzymał prawo rozwiązywania parlamentu i wydawania dekretów z mocą ustaw. To był koniec prawdziwego parlamentaryzmu w Polsce.

Powstał Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR), który miał zastąpić "skompromitowane" partie polityczne. W odpowiedzi opozycja utworzyła Centrolew - blok partii demokratycznych.

Kluczowa zmiana: Od 1926 roku w Polsce rządził obóz sanacji, który stopniowo ograniczał demokrację.

Parlament stracił rzeczywistą władze - rząd przestał być od niego zależny, a posłowie opozycji mogli tylko protestować bez realnego wpływu na politykę.

Konstytucja kwietniowa - koniec demokracji

23 kwietnia 1935 roku prezydent Mościcki podpisał nową konstytucję - konstytucję kwietniową. To był dokument, który wprowadził w Polsce ustrój autorytarny.

Prezydent stał się absolutnym władcą - miał "jednolitą i niepodzielną władzę w państwie". Mógł wydawać dekrety z mocą ustaw, rozwiązywać parlament, mianować ministrów i sędziów. Odpowiadał tylko "przed Bogiem i Historią".

Parliament został skrajnie ograniczony. Sejm liczył już tylko 208 posłów, a Senat 96 senatorów (1/3 mianowanych przez prezydenta!). Prawa wyborcze zostały ograniczone - senatorów wybierała tylko "elita" społeczeństwa.

12 maja 1935 roku zmarł marszałek Piłsudski. Był postacią kontrowersyjną - jedni go uwielbiali za odzyskanie niepodległości, inni nienawidzili za zniszczenie demokracji.

Pamiętaj: Konstytucja kwietniowa zamieniła Polskę w dyktaturę - prezydent miał władzę niemal absolutną.

Po śmierci Piłsudskiego w obozie sanacji zaczęły się problemy z przywództwem. Nikt nie miał jego autorytetu i charyzmy, co osłabiło system, który on stworzył.

Walki o granice - powstania i plebiscyty

Odzyskanie niepodległości to był dopiero początek - trzeba było jeszcze wywalczyć granice! Powstanie wielkopolskie (grudzień 1918 - luty 1919) pokazało, że Polacy nie zamierzają czekać na decyzje dyplomatów.

Ignacy Paderewski przyjechał do Poznania i wywołał entuzjazm, który przelał się w powstanie. Pod dowództwem generała Dowbór-Muśnickiego powstańcy opanowali większość Wielkopolski, aż Ententa wymusiła zawieszenie broni.

Traktat wersalski przyznał Polsce Wielkopolskę i Pomorze, ale Gdańsk stał się Wolnym Miastem. Na spornych terenach miały się odbyć plebiscyty - ludność miała sama zdecydować, do jakiego państwa chce należeć.

Warmia i Mazury - plebiscyt 11 lipca 1920 roku wypadł fatalnie dla Polski. Przypadł na moment największego zagrożenia ze strony bolszewików, więc ludność bała się głosować za Polską. Niemcy wygrali zdecydowanie.

Największa bitwa: Trzy powstania śląskie (1919, 1920, 1921) to prawdziwa epopeja walki o przemysłowy Śląsk.

Wojciech Korfanty prowadził polską akcję plebiscytową, ale Niemcy sprowadzili 200 tysięcy osób urodzonych na Śląsku z głębi Niemiec. W plebiscycie (marzec 1921) Niemcy wygrali, ale Polacy nie poddali się.

Ostateczne kształtowanie granic

III powstanie śląskie (maj 1921) było najlepiej przygotowane i odniosło największe sukcesy. Tym razem władze polskie oficjalnie pomogły powstańcom, a walki toczyły się aż do Odry.

Mimo przegranego plebiscytu, Polska otrzymała 30% obszaru śląskiego, ale z najważniejszym przemysłem! Kopalnie, huty i fabryki znalazły się po polskiej stronie, co było kluczowe dla gospodarki. Niestety, pół miliona Polaków zostało po stronie niemieckiej.

Sprawa Śląska Cieszyńskiego zakończyła się porażką. Czechy wykorzystały moment, gdy Polska walczyła na wschodzie, i zajęły sporne tereny. W 1920 roku, podczas największego kryzysu wojennego, Rada Ambasadorów przyznała te ziemie Czechosłowacji.

Granica wschodnia kształtowała się w ogniu walk z Ukraińcami i bolszewikami. Polacy musieli walczyć jednocześnie z Zachodnioukraińską Republiką Ludową o Lwów i Galicję oraz z bolszewikami, którzy próbowali szerzyć rewolucję na zachód.

Sukces na wschodzie: Do września 1919 polskie wojska doszły do linii Połock - Borysów - Bobrujsk - Zasław - Zbrucz.

Józef Piłsudski w odezwie do mieszkańców Litwy obiecywał im prawo do samookreślenia, ale ostatecznie kwestia granic wschodnich została rozstrzygnięta w wojnie 1920 roku i pokoju ryskim.

Złoty wiek kultury polskiej

Międzywojnie to prawdziwy golden age polskiej kultury! Już w 1919 roku wprowadzono obowiązek szkolny dla dzieci 7-14 lat, dzięki czemu analfabetyzm spadł z 30% (1921) do zaledwie 15% (1939). To był ogromny sukces!

Szkolnictwo wyższe rozwijało się dynamicznie. Do uniwersytetów w Krakowie, Lwowie i Warszawie dołączyły nowe w Poznaniu, Wilnie i Lublinie. Powstała też AGH w Krakowie i SGGW w Warszawie.

Polscy naukowcy zdobywali światowe uznanie. Szkoły matematyczne lwowska (Banach, Steinhaus) i warszawska (Sierpiński, Mazurkiewicz) były znane na całym świecie. Rudolf Weigl badał choroby zakaźne, a Bronisław Malinowski antropologię.

W literaturze dominowała poezja - skamandrytów (Tuwim, Słonimski, Iwaszkiewicz) przeciwstawiali sobie awangardziści (Stern, Jasieński). Władysław Reymont otrzymał Nagrodę Nobla w 1924 roku.

Gwiazdy kultury: Jan Kiepura i Ada Sari zdobywali światową sławę, a Karol Szymanowski tworzył muzykę na poziomie europejskim.

Teatr kwitł w Warszawie, Wilnie i Lwowie. Juliusz Osterwa i Leon Schiller byli wybitnymi reżyserami, a Stefana Jaracz znał każdy Polak. W sztukach plastycznych królowali Dunikowski w rzeźbie i Malczewski w malarstwie.

Gospodarka - od prosperity do kryzysu

Po zamachu majowym nastąpił boom gospodarczy $1926-1929$. Wzrastał eksport, Polska otrzymywała pożyczki z USA i Wielkiej Brytanii, rozwijały się wielkie przedsiębiorstwa monopolistyczne. Budowano magistralę węglową do Gdyni i rozwijano przemysł łącznościowy.

Ale wielki kryzys 1929-1935 uderzył w Polskę bardzo mocno. W rolnictwie ceny spadały dramatycznie, wieś popadała w nędzę, a w niektórych regionach występował głód. "Rozwarcie nożyc cenowych" oznaczało, że rolnicy nie mogli kupować towarów przemysłowych.

Przemysł załamał się - produkcja spadła do 63% poziomu z 1929 roku. Masowe zwolnienia, bezrobocie, wycofywanie lokat z banków i ucieczka kapitału za granicę to była codzienność.

Eugeniusz Kwiatkowski w 1936 roku przedstawił plan 4-letni z Centralnym Okręgiem Przemysłowym (COP) jako główną inwestycją. "Trójkąt bezpieczeństwa" w widłach Sanu i Wisły miał uniezależnić Polskę gospodarczo.

Wielonarodowość: Polska nie była państwem jednolitym - Polacy stanowili 69,2%, Ukraińcy 14%, Żydzi 7,8%, Białorusini 3,9%, Niemcy 3,8%.

Interwencjonizm państwowy od 1933 roku stopniowo wyprowadzał kraj z kryzysu. Zwiększono inwestycje państwowe i wprowadzono elementy planowości w gospodarce, co przygotowywało Polskę do nadchodzących wyzwań.