Królestwo Polskie przed wybuchem powstania

Po klęsce Rosji w wojnie krymskiej, car Aleksander II rozpoczął okres reform zwany odwilżą posewastopolską. Ogłosił amnestię dla polskich więźniów politycznych i zgodził się na utworzenie Towarzystwa Rolniczego kierowanego przez Andrzeja Zamoyskiego, które miało unowocześniać gospodarkę i podnosić poziom oświaty wśród chłopów.

Od końca 1860 roku w Warszawie organizowano manifestacje patriotyczne z okazji ważnych rocznic historycznych. Władze rosyjskie reagowały brutalnie - wojsko aresztowało i zabijało uczestników. W odpowiedzi na nasilające się protesty powstała Delegacja Miejska, która miała zaprowadzić porządek w stolicy. W kwietniu 1861 roku doszło do masakry na Placu Zamkowym, gdzie wojsko zabiło kilkaset osób. W październiku wprowadzono stan wojenny.

Car powierzył reformy Aleksandrowi Wielopolskiemu, który dążył do stopniowego przywrócenia praw Królestwu. Wprowadził ustawę o szkolnictwie (przywracając nauczanie historii i literatury polskiej), doprowadził do utworzenia warszawskiej Szkoły Głównej i równouprawnienia Żydów. Jednak jego metody budziły kontrowersje - rozwiązał Delegację Miejską i Towarzystwo Rolnicze.

💡 Polskie społeczeństwo podzieliło się na dwa obozy: białych (ziemianie i burżuazja), którzy preferowali drogę pokojową, oraz czerwonych (patrioci radykalni), którzy dążyli do natychmiastowego powstania zbrojnego połączonego z uwłaszczeniem chłopów.

Powstanie Styczniowe

Bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania była branka zarządzona przez Wielopolskiego. Miała ona na celu wcielenie do armii rosyjskiej osób podejrzanych o konspirację. To skłoniło czerwonych do przyśpieszenia wybuchu powstania w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku. Spiskowcy liczyli na udział chłopów, dlatego zapowiedzieli ich uwłaszczenie.

Walki miały charakter partyzancki - powstańcom brakowało broni i nie mogli opanować większych obszarów. Funkcję dyktatora powstania pełnili kolejno Ludwik Mierosławski i Marian Langiewicz, jednak żaden z nich nie zdołał zmienić niekorzystnej sytuacji militarnej. Podziemny Rząd Narodowy stworzył sprawne państwo konspiracyjne z własną administracją, sądownictwem, pocztą i prasą.

W lutym 1863 roku Prusy i Rosja zawarły umowę, pozwalającą wojskom rosyjskim na swobodne przekraczanie granicy w pościgu za powstańcami. Aleksander II, chcąc zniechęcić chłopów do udziału w powstaniu, wydał w marcu 1864 roku dekret o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim.

Ostatnim dyktatorem powstania był Romuald Traugutt, który przeprowadził reorganizację sił powstańczych. Został aresztowany w kwietniu 1864 roku i stracony na stokach Cytadeli. Pojedyncze oddziały walczyły jeszcze do końca 1864 roku. Powstanie zakończyło się klęską, a jego skutki były tragiczne: utrzymanie stanu wojennego, zmiana nazwy Królestwa Polskiego na Kraj Nadwiślański, konfiskata majątków, zamknięcie ponad 100 klasztorów i zesłanie około 60 tysięcy Polaków na Syberię.

🔍 Warto zapamiętać: w powstaniu poległo 20 tysięcy Polaków, a około 2 tysiące zostało straconych. Uwłaszczenie chłopów, choć przeprowadzone przez cara w celu stłumienia powstania, stało się jedyną trwałą zdobyczą tego zrywu niepodległościowego.