Nowe nurty polityczne

Ruch socjalistyczny rozwinął się najwcześniej w zaborze rosyjskim, gdzie młodzież i inteligencja tworzyły tajne kółka promujące ideały równości społecznej. Wielki Proletariat pod wodzą Ludwika Waryńskiego propagował hasła rewolucyjne, podczas gdy Polska Partia Socjalistyczna (PPS) łączyła idee socjalistyczne z niepodległościowymi pod przywództwem Józefa Piłsudskiego. Z czasem doszło do rozłamu, gdy powstała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy kierowana przez Różę Luksemburg, reprezentująca nurt internacjonalistyczny.

Równolegle rozwijał się ruch narodowy, początkowo w formie Ligi Polskiej założonej przez Zygmunta Miłkowskiego. Z czasem przekształcił się on w Ligę Narodową kierowaną przez Romana Dmowskiego, która dążyła do kształtowania silnego narodu polskiego. Na tej bazie powstało Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, znane powszechnie jako endecja, reprezentujące poglądy nacjonalistyczne.

Ruch ludowy narodził się głównie w Galicji, gdzie trwały napięcia między chłopami a ziemianami. Dzięki działaniom ks. Stanisława Stojałowskiego oraz Marii i Bolesława Wysłouchów utworzono Stronnictwo Ludowe, które walczyło o poprawę bytu chłopów i ich dostęp do edukacji. Z czasem ruch ten podzielił się na PSL-Lewicę i PSL-Piast pod przewodnictwem Wincentego Witosa.

💡 Warto zapamiętać: Rewolucja 1905 roku w Rosji wywarła ogromny wpływ na polskie ruchy polityczne. Na ziemiach polskich doprowadziła do strajków robotniczych i uczniowskich, w których żądano nauczania w języku polskim, powszechnego dostępu do edukacji oraz zaprzestania dyskryminacji religijnej i płciowej.

W ruchu socjalistycznym doszło do podziału na "młodych", którzy dążyli do rewolucji proletariackiej, oraz "starych" skupionych wokół Piłsudskiego, dla których priorytetem była walka o niepodległość Polski. Ten podział odzwierciedlał szerszą debatę o tym, co powinno być ważniejsze: rewolucja społeczna czy odzyskanie własnego państwa.