Początki odwilży politycznej

Śmierć Stalina 5 marca 1953 roku zapoczątkowała powolne zmiany w bloku wschodnim. W Polsce sytuacja zaczęła się zmieniać, gdy na Zachód uciekł ppłk Józef Światło - wicedyrektor Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, ujawniając kulisy działania komunistycznego aparatu represji.

Widoczne oznaki odwilży to rezygnacja Bolesława Bieruta z funkcji premiera i przekazanie jej Józefowi Cyrankiewiczowi. Władze zlikwidowały także Komisję Specjalną do Walki z Nadużyciami i Szkolnictwem Gospodarczym, która zwalczała prywatną przedsiębiorczość.

Ważnym krokiem było przekształcenie znienawidzonego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego (13.12.1954). W tym samym okresie wypuszczono na wolność Władysława Gomułkę, który wcześniej był więziony jako "odchyleniec prawicowo-nacjonalistyczny".

Warto zapamiętać! Początek odwilży politycznej nie oznaczał zmiany ustroju, a jedynie jego częściową liberalizację i odejście od najostrzejszych form stalinizmu.

Poznański Czerwiec i tajny referat Chruszczowa

W kulturze pojawiły się symbole odwilży - powieść Leopolda Tyrmanda "Zły" i "Poemat dla dorosłych" Adama Ważyka, które przełamywały dotychczasowe schematy socrealizmu. Jednak przełomowym momentem był XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego.

W nocy z 24 na 25 lutego 1956 roku Nikita Chruszczow wygłosił tajny referat, w którym potępił kult jednostki Stalina i ujawnił niektóre z jego zbrodni. Miesiąc później, w marcu 1956, w Moskwie zmarł Bolesław Bierut, a jego miejsce jako I Sekretarza PZPR zajął Edward Ochab.

Rządy Ochaba nie przyniosły poprawy warunków życia, co doprowadziło do protestów robotników w Poznaniu. W dniach 28-30 czerwca 1956 roku pracownicy Zakładów Przemysłu Metalowego im. Hipolita Cegielskiego i innych fabryk wyszli na ulice, domagając się zwrotu nieprawidłowo pobranego podatku, obniżenia norm produkcyjnych i podwyżek płac.

Władze brutalnie stłumiły protesty Poznańskiego Czerwca, w wyniku których zginęło ponad 60 osób. To wydarzenie uświadomiło jednak kierownictwu partii konieczność wprowadzenia głębszych zmian.

Uwaga! Poznański Czerwiec był pierwszym masowym wystąpieniem robotników przeciwko "robotniczej" władzy w Polsce Ludowej i pokazał głęboki rozdźwięk między hasłami propagandy a rzeczywistością.

Październik 1956 i rządy Gomułki

W październiku 1956 roku, podczas VIII Plenum Komitetu Centralnego PZPR, Władysław Gomułka powrócił do władzy i został wybrany na I Sekretarza partii. Wydarzenie to wywołało niepokój w Moskwie - Chruszczow przybył nawet z nagłą wizytą do Warszawy, obawiając się utraty kontroli nad Polską.

Destalinizacja w Polsce przyniosła szereg pozytywnych zmian: ogłoszono amnestię dla więźniów politycznych, umożliwiono powrót do kraju 30 tysięcy Polaków więzionych w ZSRR, odrzucono kult jednostki i ograniczono propagandę. Zwolniono z internowania prymasa Stefana Wyszyńskiego, zrezygnowano z wrogiej polityki wobec Kościoła.

Reformy objęły również gospodarkę: zwiększono produkcję dóbr konsumpcyjnych, co poprawiło poziom życia. Zaprzestano przymusowej kolektywizacji i przywrócono w znacznej mierze indywidualne rolnictwo. Z wojska usunięto sowieckich "doradców" wraz z marszałkiem Konstantym Rokossowskim.

Okres liberalizacji trwał jednak krótko. Choć zreformowano centralny system zarządzania gospodarką, utworzono Służbę Bezpieczeństwa (SB) zastępującą wcześniejsze organy bezpieczeństwa, a także reaktywowano Związek Harcerstwa Polskiego, już w 1957 roku zaczęto ograniczać wolność słowa i powracać do bardziej autorytarnych metod rządzenia.

Ciekawostka: Jednym z symboli odwilży była zmiana patrona Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie - usunięto z nazwy imię Józefa Stalina, co stanowiło wyraźny sygnał odejścia od kultu zmarłego dyktatora.