Odwilż posewastopolska i geneza powstania

Po przegranej Rosji w wojnie krymskiej i śmierci Paskiewicza nastąpiło złagodzenie represji wobec Polaków. Nowy namiestnik Michał Gorczakow był zwolennikiem porozumienia z polską arystokracją. Car ogłosił amnestię, umożliwiając powrót tysiącom zesłańców.

Złagodzono cenzurę, wypuszczono więźniów z Cytadeli oraz utworzono Akademię Sztuk Pięknych i Akademię Medyko-Chirurgiczną. Ważnym wydarzeniem było założenie w 1858 roku Towarzystwa Rolniczego pod kierownictwem Andrzeja Zamoyskiego, które zajmowało się podnoszeniem poziomu gospodarczego kraju.

Mieszczanie widzieli potrzebę reform: uwłaszczenia chłopów, równouprawnienia Żydów, zmian w systemie oświaty i utworzenia samorządów miejskich. Przedstawicielem tego nurtu był Leopold Kronenberg, a warszawska inteligencja skupiała się wokół Edwarda Jurgensa, kładąc nacisk na pracę organiczną.

💡 Zwolennicy działań radykalnych nazwali zwolenników Jurgensa "millenerami", czyli ludźmi odkładającymi walkę o niepodległość na bliżej nieokreśloną przyszłość.

Równolegle rozwijał się ruch spiskowy tworzony przez młodych studentów, inspirowany przez Zygmunta Sierakowskiego. Ich celem było doprowadzenie do sojuszu między narodami żyjącymi pod carskim uciskiem.

Manifestacje i orientacje polityczne

Po kilku manifestacjach patriotycznych w 1861 roku powołano Delegację Miejską oraz utworzono Straż Obywatelską. Rozpoczął się okres "czasów polskich", kiedy próbowano uzyskiwać ustępstwa za pomocą legalnych i pokojowych metod.

W społeczeństwie wykształciły się dwie główne orientacje polityczne. "Biali" rekrutowali się głównie z członków Towarzystwa Rolniczego i millenerów. Byli przeciwni powstaniu zbrojnemu i wierzyli, że dzięki pokojowym manifestacjom i negocjacjom z carem uda się uzyskać autonomię. Stawiali na pracę organiczną.

Z drugiej strony "Czerwoni" byli zwolennikami konspiracyjnych metod działania, których celem było wywołanie powstania. To oni utworzyli Komitet Centralny Narodowy, który przygotowywał grunt pod późniejsze powstanie.

💡 Manifest "białych" stawiał na "rewolucję moralną" - pokojowe manifestacje zamiast zbrojnego powstania, które mogło zakończyć się kolejną tragedią narodową.

Car Aleksander I dążył do zawarcia porozumienia z polskimi elitami. Aleksander Wielopolski został mianowany dyrektorem komisji wyznań i Oświecenia Publicznego. Zapowiedziano szereg reform, ale jednocześnie rozwiązano Towarzystwo Rolnicze i Delegację Miejską, co wywołało protesty. W odpowiedzi na krwawe tłumienie demonstracji kuria warszawska zamknęła kościoły.

Kształtowanie się obozów politycznych

Po okresie patriotycznych manifestacji coraz bardziej widoczne stały się podziały w polskim społeczeństwie. W październiku 1861 roku "czerwoni" powołali Komitet Miejski pod przywództwem Ignacego Chmieleńskiego. Zawiązano także sprzysiężenie w armii carskiej, którym kierowali Zygmunt Sierakowski, Jarosław Dąbrowski i Wasilij Kadinskij.

W grudniu 1861 "biali" utworzyli Dyrekcję Krajową, do której należeli Kronenberg, Jurgens i Karol Majewski. Władze carskie zdecydowały się na pewne ustępstwa - arcybiskupem warszawskim został Zygmunt Szczęsny Feliński, a namiestnikiem Królestwa brat cara, wielki książę Konstanty Mikołajewicz.

Aleksander Wielopolski, mianowany naczelnikiem rządu cywilnego, wprowadził w 1862 roku trzy ważne ukazy carskie:

1. Oczynszowanie chłopów
2. Równouprawnienie Żydów
3. Reforma edukacji (tworzenie szkół elementarnych i średnich oraz Szkoły Głównej)

💡 Reformy Wielopolskiego, choć miały na celu polonizację administracji, nie zatrzymały dążeń niepodległościowych - zwłaszcza gdy car odmówił nadania Królestwu konstytucji.

Przywódcy "czerwonych" utworzyli Komitet Centralny Narodowy, którego celem było przygotowanie powstania. Po nieudanych próbach zamachu na wielkiego księcia Konstantego i Wielopolskiego, ten ostatni ogłosił 6 października 1862 roku brankę (przymusowy pobór do wojska), co stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania styczniowego.