Po powstaniu styczniowym

Po upadku powstania Rosjanie rozpoczęli surowe represje wobec Polaków. Około 10 tysięcy powstańców uciekło na emigrację, a wielu innych zesłano w głąb Rosji - na Kaukaz czy Syberię.

Zesłańcy (głównie młodzi szlachcice) otrzymywali wyrok katorgi (ciężkich robót) lub osiedlenia bez prawa powrotu. Drogę liczącą tysiące kilometrów pokonywali pieszo lub kibitkami (wozami konnymi do przewożenia więźniów). Tylko część z nich wróciła po odbyciu kary lub dzięki amnestii.

Wśród zesłanych i poległych byli najbardziej wykształceni patrioci. Polska po raz kolejny straciła swoje elity.

Warto wiedzieć! Zesłańcy często przemierzali tysiące kilometrów pieszo, w straszliwych warunkach, by dotrzeć na miejsce odbywania kary. Wielu z nich nigdy nie wróciło do ojczyzny.

Rusyfikacja i germanizacja

Po powstaniu styczniowym Rosja rozpoczęła intensywną rusyfikację Królestwa Polskiego. Nazwę państwa zmieniono na Kraj Przywiślański, a polski język został usunięty z administracji, szkół i życia publicznego. W szkołach wprowadzono rosyjski jako język wykładowy.

Rosyjskie władze zamykały polskie instytucje kulturalne i naukowe, zwalniały polskich nauczycieli i kontrolowały uczniów. Ich celem było zniszczenie polskiej świadomości narodowej.

W zaborze pruskim, szczególnie po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku, nasiliła się germanizacja. Kanclerz Otto von Bismarck dążył do stworzenia jednolitego państwa, w którym nie było miejsca dla Polaków. W 1876 roku język niemiecki uznano za jedyny urzędowy w Wielkopolsce, ograniczono używanie polskiego w miejscach publicznych i usunięto go ze szkół.

Bismarck wprowadził też politykę Kulturkampfu ("walki o kulturę"), która miała ograniczyć rolę Kościoła katolickiego. Księża, którzy się sprzeciwiali, byli karani finansowo lub więzieniem.

Ciekawostka! Germanizacja dotknęła nawet polskie nazwiska i nazwy geograficzne, które próbowano zmieniać na niemieckie, by wymazać ślady polskości.

Polacy wobec zaborców

Jak Polacy reagowali na rusyfikację i germanizację? W zaborze rosyjskim rozwijał się pozytywizm warszawski, który promował modernizację narodu. Polacy nie rezygnowali z marzeń o niepodległości, ale odkładali walkę na lepszy moment.

Najważniejsze formy oporu w zaborze rosyjskim to:

• prowadzenie tajnych kompletów, gdzie uczono polskiej historii, geografii i literatury
• przekazywanie patriotycznych treści w prasie i sztuce (używając aluzji)
• organizowanie kursów edukacyjnych dla kobiet (tzw. Uniwersytet Latający w Warszawie)

W zaborze pruskim opór był bardziej zdecydowany. W 1901 roku we Wrześni uczniowie odmówili odmawiania modlitwy po niemiecku, za co byli bici. W ich obronie stanęli rodzice, którym wytaczano procesy sądowe. W 1906 roku wybuchł strajk szkolny, w którym wzięło udział około 70 tysięcy dzieci.

Wielkopolanie zakładali też polskie banki i spółdzielnie, które udzielały kredytów i wspierały polskie przedsięwzięcia. Ważną postacią był ksiądz Piotr Wawrzyniak, zaangażowany w rozwój polskiej spółdzielczości.

Pamiętaj! Podczas zaborów Polaków spajały: język, historia, tradycja i religia. To dzięki nim naród przetrwał mimo braku własnego państwa.

Antypolska polityka władz niemieckich

Mimo porażki Kulturkampfu, Niemcy nie zrezygnowali z antypolskiej polityki. W 1885 roku rozpoczęły się rugi pruskie - w ciągu dwóch lat usunięto z ziem polskich około 26 tysięcy osób, głównie robotników rolnych.

W 1886 roku powstała Komisja Kolonizacyjna wspierająca osadnictwo niemieckie na polskich ziemiach. W ciągu 30 lat przesiedlono do Wielkopolski około 20 tysięcy niemieckich rodzin. W 1904 roku wprowadzono nowelę osadniczą, która utrudniała Polakom budowanie domów bez zgody władz.

Władze niemieckie zakazały także wywieszania polskich szyldów i reklam, adresowania listów po polsku oraz umieszczania polskich napisów na nagrobkach. Wprowadzona ustawa kagańcowa zabraniała używania języka polskiego na spotkaniach publicznych, jeśli Polacy stanowili mniej niż 60% mieszkańców powiatu.

Symbolem walki z antypolską polityką stał się chłop Michał Drzymała. Gdy odmówiono mu zgody na budowę domu, zamieszkał w wozie cyrkowym. Codziennie przesuwał swój wóz o niewielką odległość, by władze pruskie nie mogły go usunąć (prawo mówiło, że wóz stojący w jednym miejscu przez 24 godziny jest domem). Ostatecznie Drzymała został zmuszony do sprzedania swojej działki.

To ciekawe! Wóz Drzymały stał się symbolem sprzeciwu wobec germanizacji i pomysłowości Polaków w walce o swoje prawa. Historia ta była znana w całej Polsce.

Autonomia galicyjska i postawa Polaków

Od 1867 roku mieszkańcy Galicji (zabór austriacki) korzystali z coraz szerszej autonomii. Politycy galicyjscy zapewnili cesarza Józefa o swojej lojalności, dzięki czemu władzę w zaborze przejęli Polacy.

W Galicji język polski obowiązywał w administracji i szkolnictwie. Wprowadzono wolność prasy i prawo zakładania stowarzyszeń. Najważniejszą instytucją był Sejm Krajowy we Lwowie. Za edukację odpowiadała Rada Szkolna Krajowa. Zabór austriacki stał się głównym ośrodkiem polskiej kultury i nauki.

Po powstaniu styczniowym wśród Polaków pojawił się trójlojalizm - postawa uznająca posłuszeństwo wobec władz we wszystkich trzech zaborach. W zaborze rosyjskim oznaczało to zgodę na represje, dlatego nie był tam popularny.

Pod koniec XIX wieku wzrastał sprzeciw Polaków wobec zaborców. W zaborze rosyjskim bojkotowano carskie zarządzenia i organizowano tajne szkolnictwo. W zaborze pruskim duchowni przeciwstawiali się Kulturkampfowi, a ludność broniła prawa do ojczystego języka. Mieszkańcy Wielkopolski prowadzili długotrwałą walkę o polskość, nazwaną później "najdłuższą wojną nowoczesnej Europy".

Zapamiętaj! Sytuacja Polaków była różna w każdym zaborze. Najlepsze warunki panowały w zaborze austriackim (autonomia), najgorsze w zaborze pruskim (intensywna germanizacja).