Okupacja Polski przez III Rzeszę i ZSRR

Okupację rozpoczął II Pakt Ribbentrop-Mołotow z 28 września 1939 r., w którym Niemcy i ZSRR podzieliły między siebie polskie ziemie, przesuwając granicę z Wisły na Bug. Co istotne, NKWD i Gestapo współpracowały w zwalczaniu polskiego ruchu oporu.

Hitler zamierzał uzyskać dla Niemców "przestrzeń życiową" i w październiku 1939 r. włączył do III Rzeszy "prastare ziemie niemieckie" (Gdańsk, Pomorze, Wielkopolskę i Górny Śląsk), a z pozostałych utworzył Generalne Gubernatorstwo (GG).

Na ziemiach włączonych do Rzeszy rozpoczęto intensywną germanizację:

• utworzono prowincje Kraj Warty i Gdańsk-Prusy Zachodnie
• masowo przesiedlano ludność
• eksterminowano elity i likwidowano polskie szkolnictwo
• zmieniano nazwy ulic i rozwiązywano struktury Kościoła katolickiego

Warto wiedzieć! W marcu 1940 r. wprowadzono niemiecką listę narodowościową (Volksdeutsche). Często wpisywano na nią Polaków przymusowo, oferując wyższe racje żywnościowe, ale też obowiązek służby w niemieckiej armii.

W Generalnym Gubernatorstwie pod rządami Hansa Franka wprowadzono terror: publiczne egzekucje, łapanki, obozy koncentracyjne i wywózki na roboty przymusowe. Ludność cierpiała z powodu głodowych racji żywnościowych, a mieszkańcy wsi musieli oddawać kontyngenty. Około 200 tysięcy polskich dzieci zostało porwanych do germanizacji.

Okupacja sowiecka i zbrodnia katyńska

Sowieci na zajętych przez siebie ziemiach przeprowadzili sfałszowane wybory do Zgromadzeń Ludowych, które "poprosiły" o włączenie tych terenów do ZSRS. Rozpoczęli brutalną sowietyzację:

• przymusowo nadawali sowieckie obywatelstwo i paszporty
• znacjonalizowali własność prywatną i przeprowadzili kolektywizację rolnictwa
• wprowadzili gospodarkę nakazowo-rozdzielczą i obowiązek pracy
• wymienili kadry na zwolenników nowego systemu
• narzucili naukę języka rosyjskiego
• usunęli polskie symbole ze szkół i zmienili podręczniki na tłumaczenia z rosyjskiego

Masowo deportowali ludność w głąb Rosji, szczególnie ziemiaństwo, inteligencję i duchowieństwo.

5 marca 1940 r. Stalin podjął decyzję o wymordowaniu polskich oficerów i cywilów. Ta zbrodnia katyńska pochłonęła życie około 22 tysięcy osób. Jeńcy z obozów w Ostaszkowie, Starobielsku i Kozielsku zostali zamordowani strzałem w tył głowy i pochowani w masowych grobach.

Kluczowa różnica! Niemiecka okupacja dążyła do wyniszczenia Polaków poprzez eksterminację, germanizację i Holokaust. Sowiecka okupacja miała na celu integrację terytoriów i wcielenie Polaków pod reżim ZSRS.

Jesienią 1939 r. Niemcy przeprowadzili operację Tannenberg, której celem była eksterminacja polskich elit (duchowieństwa, nauczycieli, urzędników). W listopadzie 1939 r. podczas Akcji Specjalnej Kraków aresztowali pracowników naukowych krakowskich uczelni.

Terror okupacyjny i reakcja Polaków

Wiosną 1940 r. Niemcy przeprowadzili Akcję AB, mordując w Palmirach 3,5 tysiąca działaczy społecznych i politycznych. Terror obejmował:

• łapanki w celu zastraszenia ludności lub wywozu na roboty
• areszty i tortury (Aleja Szucha, Pawiak)
• obozy koncentracyjne $Auschwitz-Birkenau, Treblinka$
• publiczne egzekucje przypadkowych osób

W 1941 r. Himmler opracował Generalny Plan Wschodni, zakładający mordowanie Żydów i większości Słowian oraz zmuszenie pozostałych do niewolniczej pracy. W ramach tego planu w listopadzie 1942 r. rozpoczęto wysiedlenia na Zamojszczyźnie, ale opór społeczeństwa (Bataliony Chłopskie i Armia Krajowa) zmusił Niemców do przerwania operacji.

Niemcy rabowali również polskie dzieła sztuki, kontrolowali prasę (gadzinówki) i rozpowszechniali propagandę przez głośniki (szczekaczki). Z powodu głodu rozwinął się czarny rynek żywności, za co groziła kara śmierci.

Zapamiętaj! Polacy organizowali tajne komplety, by kontynuować edukację mimo zakazu. Bojkotowali też kina i teatry ("Tylko świnie siedzą w kinie").

W Polsce nie było kolaboracji na skalę państwową, choć zdarzały się przypadki indywidualne. Igo Sym, aktor kolaborujący z Niemcami, został zabity przez członków Związku Walki Zbrojnej w marcu 1941 r.

Polacy prowadzili sabotaż, wysadzając mosty i tory kolejowe, a także mały sabotaż - malowali antyniemieckie napisy i wieszali polskie flagi. W obliczu Holokaustu pomagali Żydom poprzez organizację Żegota. Irena Sendlerowa ratowała żydowskie dzieci, a wiele rodzin, jak rodzina Ulmów, zginęło za ukrywanie Żydów.

Polskie władze na emigracji

Po ucieczce prezydenta Mościckiego i rządu do Rumunii, zgodnie z konstytucją kwietniową wyznaczono nowego prezydenta – Władysława Raczkiewicza, który 30 września 1939 r. złożył przysięgę. Powołał on Władysława Sikorskiego na premiera, który stał się najważniejszym polskim politykiem.

W grudniu 1939 r. utworzono Radę Narodową Rzeczypospolitej Polskiej jako organ doradczy prezydenta. Na jej czele formalnie stał Ignacy Jan Paderewski, ale zwykle zastępował go Stanisław Mikołajczyk. Rada została uznana przez Francję i Wielką Brytanię, ale nie przez III Rzeszę i ZSRS.

Po ataku Niemiec na ZSRS, 30 lipca 1941 r. podpisano układ Sikorski-Majski, który:

• nawiązywał stosunki dyplomatyczne między Polską a ZSRS
• przewidywał pomoc w walce z Rzeszą
• umożliwiał utworzenie polskiej armii w ZSRS
• zapewniał amnestię dla polskich więźniów
• anulował traktaty niemiecko-sowieckie

Ważne! Układ budził kontrowersje, ponieważ nie określał wschodniej granicy Polski.

W sierpniu 1941 r. utworzono Armię Andersa, ale z powodu ograniczonych dostaw żywności i sprzętu oraz obaw o los oficerów (których losu nie znano) wojska ewakuowano do Iraku i Iranu.

13 kwietnia 1943 r. Niemcy odkryli masowe groby oficerów w Katyniu. Gdy Stalin odmówił międzynarodowego śledztwa, a alianci nie poparli Polski, doprowadziło to do zerwania stosunków dyplomatycznych z ZSRS 25 kwietnia 1943 r.

Polskie Państwo Podziemne i polscy komuniści

Polscy komuniści tworzyli struktury mające przejąć władzę po wojnie:

• Polska Partia Robotnicza (PPR) z Władysławem Gomułką (styczeń 1942)
• Związek Patriotów Polskich (ZPP) z Wandą Wasilewską (marzec 1943)
• 1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki pod dowództwem Zygmunta Berlinga (maj 1943)

Tymczasem w okupowanym kraju działało Polskie Państwo Podziemne. Pierwszą organizacją była Służba Zwycięstwu Polski (SZP) utworzona 27 września 1939 r. przez Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. Sikorski zastąpił ją Związkiem Walki Zbrojnej (ZWZ) pod dowództwem płk. Stefana Roweckiego "Grota".

14 lutego 1942 r. ZWZ zmienił nazwę na Armię Krajową (AK) i podporządkował sobie inne organizacje jak Bataliony Chłopskie i Narodową Organizację Wojskową.

Czy wiesz? Jedną z pierwszych akcji polskiego podziemia był nieudany zamach na Hitlera.

Struktura Polskiego Państwa Podziemnego obejmowała:

• władze na uchodźstwie (prezydent, premier, Naczelny Wódz, Rada Narodowa)
• struktury w kraju: Delegata Rządu (władze cywilne) i Komendanta Głównego ZWZ/AK (siły wojskowe)
• organy doradcze (Polityczny Komitet Porozumiewawczy, Krajowa Reprezentacja Polityczna, Rada Jedności Narodowej)

Akcjami dywersyjnymi kierowało Kierownictwo Dywersji (Kedyw) pod dowództwem Augusta Emila Fieldorfa "Nila". Przeprowadzono wiele udanych akcji, jak Akcja Wieniec (wysadzenie linii kolejowych wokół Warszawy), Akcja pod Arsenałem (odbicie Jana Bytnara "Rudego") czy zamach na Franza Kutscherę (1 lutego 1944 r.).

Rzeź wołyńska i Akcja Burza

W 1943 roku na Wołyniu wybuchła rzeź wołyńska - masowe mordy dokonywane przez ukraińską UPA na polskiej ludności. Ukraińcy walczyli o niepodległą Ukrainę i chcieli usunąć stamtąd Polaków. Latem 1943 r. rozpoczęli czystki etniczne, które osiągnęły kulminację 11 lipca 1943 r. w "krwawą niedzielę", gdy zaatakowano około 100 wsi. W wyniku rzezi zginęło około 100 tysięcy Polaków, a 300 tysięcy zmuszono do ucieczki.

W obliczu zbliżającego się frontu wschodniego i napiętych relacji z ZSRS, Armia Krajowa opracowała plan Akcji Burza, który zakładał:

• stopniowe podejmowanie walki z Niemcami wraz z przesuwaniem się frontu
• współpracę z Armią Czerwoną
• ujawnianie struktur cywilnych Polskiego Państwa Podziemnego jako legalnych władz

Zapamiętaj! Akcja miała pokazać gotowość Polaków do walki z III Rzeszą i służyć jako argument za zachowaniem wschodniej granicy Polski. Polacy nie wiedzieli wtedy o ustaleniach podjętych na konferencji w Teheranie.

Jako zabezpieczenie utworzono organizację "Nie" (Niepodległość) pod dowództwem gen. Augusta Emila Fieldorfa "Nila", która miała pozostać w podziemiu.

Akcja Burza rozpoczęła się w 1944 r. wraz z wkroczeniem Armii Czerwonej do Polski. Polacy wraz z Sowietami zdobyli Wilno (operacja "Ostra Brama") i Lwów, jednak po walkach Sowieci aresztowali polskich oficerów, a żołnierzy AK rozbrajali, wcielali do armii Berlinga lub zsyłali do łagrów. Akcja zakończyła się porażką polityczną - Kresy Wschodnie wcielono do ZSRS, a 50 tysięcy żołnierzy AK trafiło do niewoli.

Powstanie Warszawskie

1 sierpnia 1944 r. o godzinie 17:00 (godzina "W") wybuchło Powstanie Warszawskie. Komendant Główny AK gen. Tadeusz Komorowski "Bór" wydał rozkaz rozpoczęcia walk, a dowództwo operacyjne objął Antoni Chruściel "Monter".

Przyczyny wybuchu powstania:

• niepowodzenie Akcji Burza
• szybkie zbliżanie się Armii Czerwonej do Warszawy
• utworzenie przez Stalina PKWN jako komunistycznego ośrodka władzy
• nastroje antyniemieckie wśród warszawiaków
• propaganda komunistyczna wzywająca do walki
• wezwanie 100 tysięcy Polaków do prac fortyfikacyjnych nad Wisłą

W powstaniu walczyło 25-35 tysięcy powstańców, z których tylko 10% miało broń. Polacy opanowali śródmieście, część Woli i Stare Miasto, ale Niemcy kontrolowali punkty strategiczne. Hitler nakazał całkowite zniszczenie Warszawy, a dowództwo nad operacją objął SS-Obergruppenführer Erich von dem Bach-Zelewski.

Brutalna prawda! Niemcy wymordowali 40-70 tysięcy mieszkańców Woli i Ochoty w pierwszych dniach powstania.

Walki o Stare Miasto trwały do 2 września, po czym powstańcy wycofali się kanałami. Ostatecznie, po 63 dniach heroicznej walki, 2 października 1944 r. podpisano akt kapitulacji.

Alianci różnie reagowali na powstanie:

• Stalin postrzegał je jako zagrożenie i wstrzymał ofensywę
• Brytyjczycy zrzucali broń i amunicję, ale zrzuty były nieprecyzyjne
• Powstańcy zostali uznani za siłę aliancką, co zmuszało Niemców do stosowania konwencji genewskiej

Powstanie zakończyło się śmiercią 18 tysięcy powstańców i 158 tysięcy cywilów, zniszczeniem 85% budynków Warszawy i wysiedleniem całej ludności stolicy.

Spory o Powstanie i sprawa polska na arenie międzynarodowej

Do dziś trwają spory o słuszność decyzji o wybuchu Powstania Warszawskiego:

Według zwolenników:

• było nieuchronne ze względu na nastroje mieszkańców
• pokazało gotowość AK do walki z Hitlerem
• stało się doświadczeniem pokoleniowym
• uniemożliwiło Stalinowi przekształcenie Polski w republikę sowiecką

Według krytyków (jak generałowie Anders i Sosnowski):

• nie zostało uzgodnione z aliantami
• nie było odpowiednio przygotowane (brak broni)
• doprowadziło do ogromnych strat ludzkich i materialnych
• ułatwiło Stalinowi podporządkowanie Polski

Na konferencji w Teheranie $listopad-grudzień 1943$ Stalin nie dopuścił Polaków do udziału, a Roosevelt i Churchill nie upierali się przy ich obecności. Ustalono polską granicę na linii Curzona, co było niekorzystne dla Polski. Te ustalenia utrzymano w tajemnicy - Roosevelt potrzebował głosów Polonii w wyborach, a Churchill chciał, by Polacy dalej walczyli.

Kluczowy dokument! 22 lipca 1944 r. ogłoszono Manifest PKWN, faktycznie przygotowany w Moskwie. Zapowiadał on sojusz z ZSRS, odrzucał rząd na emigracji i obiecywał reformę rolną, odbudowę kraju i wolne wybory. W rzeczywistości służył przejęciu władzy przez komunistów.

Przed konferencją w Jałcie $4-11 lutego 1945$ gen. Sosnowski oskarżył aliantów o brak pomocy i został usunięty. W Jałcie ustalono przesunięcie granic Polski (utrata Kresów, zyskanie ziem niemieckich) i utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.

19 stycznia 1945 r. gen. Leopold Okulicki rozwiązał Armię Krajową, by uchronić żołnierzy przed sowieckimi represjami.

Koniec wojny i polskie siły zbrojne na frontach

W czerwcu 1945 r. odbył się proces szesnastu - członkowie PPP, mimo gwarancji bezpieczeństwa, zostali aresztowani i wywiezieni do Moskwy, gdzie skazano ich na kary więzienia.

Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej został uznany przez ZSRS, USA i Wielką Brytanię, co oznaczało delegalizację Rządu w Londynie. Premierem został Edward Osóbka-Morawski, a wicepremierami Władysław Gomułka i Stanisław Mikołajczyk.

Polacy walczyli na wielu frontach II wojny światowej:

• Polskie okręty (niszczyciele Burza, Grom i Błyskawica oraz okręty podwodne Orzeł i Wilk) brały udział w walkach morskich
• W maju 1940 r. Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich walczyła o Narwik
• W 1941 r. Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich broniła Tobruku (zyskali przydomek "Szczury Tobruku")

Dumne karty historii! 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka walczyła po lądowaniu w Normandii, uczestnicząc w bitwie pod Falaise i zajmując bazę niemieckiej marynarki w Wilhelmshaven.

I Samodzielna Brygada Spadochronowa gen. Stanisława Sosabowskiego została użyta w operacji Market Garden (wrzesień 1944), która zakończyła się porażką.

Polski wywiad dostarczał aliantom bezcennych informacji, w tym dotyczących Enigmy.

Armia Andersa, ewakuowana z ZSRS do Iraku i Iranu, jako 2 Korpus Polski 18 maja 1944 r. zdobyła Monte Cassino, otwierając aliantom drogę na Rzym.

Utworzona w maju 1943 r. Dywizja Piechoty im. T. Kościuszki pod dowództwem Zygmunta Berlinga walczyła pod Lenino $12-13 października 1943$, ponosząc ciężkie straty. Z jej resztek powstała I Armia Wojska Polskiego, która później walczyła o Wał Pomorski.

Polski wysiłek zbrojny i droga do zniewolenia

1 Dywizja Pancerna generała Maczka zapisała chwalebną kartę w historii polskiego oręża. Po wylądowaniu w Normandii w sierpniu 1944 r. wzięła udział w decydującej bitwie pod Falaise, gdzie przyczyniła się do okrążenia i zniszczenia niemieckich jednostek. Jej szlak bojowy zakończył się zajęciem głównej bazy niemieckiej marynarki w Wilhelmshaven.

I Samodzielna Brygada Spadochronowa generała Sosabowskiego, początkowo przygotowywana do wsparcia powstania warszawskiego, ostatecznie została użyta we wrześniu 1944 r. w operacji Market Garden. Mimo heroicznej postawy Polaków, operacja zakończyła się aliancką porażką.

Polski wywiad odegrał nieocenioną rolę, dostarczając aliantom kluczowych informacji, w tym przełomowych danych dotyczących niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma.

Heroizm i poświęcenie! Armia Polska pod dowództwem gen. Władysława Andersa, uformowana z Polaków uwolnionych z sowieckich łagrów, zasłynęła zdobyciem Monte Cassino 18 maja 1944 r., otwierając aliantom drogę na Rzym.

Równocześnie na froncie wschodnim walczyła zorganizowana przez Stalina Dywizja Piechoty im. T. Kościuszki pod dowództwem Zygmunta Berlinga. Poniosła ciężkie straty w bitwie pod Lenino $12-13 października 1943$. Z jej resztek utworzono I Armię Wojska Polskiego, która później walczyła o Wał Pomorski i uczestniczyła w zdobyciu Berlina.

Jesienią 1944 r. utworzono też 2 Armię Polską pod dowództwem Karola Świerczewskiego. Pod koniec wojny komuniści zaczęli określać te formacje jako "ludowe" wojsko, wykorzystując je do likwidacji oporu społeczeństwa wobec nowej władzy.

Mimo ogromnego wysiłku zbrojnego na wszystkich frontach i bohaterskiej walki narodu, Polska straciła niepodległość na rzecz sowieckiego zniewolenia. Ofiary milionów Polaków nie zdołały zapewnić krajowi wolności, którą przywróciło dopiero obalenie komunizmu wiele dekad później.