Panowanie Jagiellonów i konflikty międzynarodowe

Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka w 1492 r. tron objął jego syn Jan Olbracht. Już na początku swego panowania uczestniczył w Zjeździe Jagiellonów w Lewoczy, gdzie omawiano rywalizację z Habsburgami. W 1497 r. Jan Olbracht zorganizował wyprawę mającą podporządkować Mołdawię i odblokować porty czarnomorskie. Niestety zakończyła się ona klęską pod Koźminem.

Po śmierci Jana Olbrachta w 1501 r., tron przejął jego brat Aleksander Jagiellończyk. Jego panowanie osłabiło pozycję Polski na wschodzie - zawarł niekorzystny rozejm z Iwanem III Srogim, tracąc 1/3 ziem ruskich, a Kijów i Smoleńsk zostały zagrożone.

W 1506 r. na tronie zasiadł Zygmunt I Stary, którego panowanie trwało ponad 40 lat. W 1515 r. podczas Zjazdu Wiedeńskiego podpisano traktat z Habsburgami. Mimo polskiego zwycięstwa pod Orszą (1514 r.) nie udało się odzyskać Smoleńska. Ważnym wydarzeniem było podpisanie pokoju pruskiego (1525 r.), w wyniku którego władca Prus stał się lennikiem Polski.

Ciekawostka: W drugiej połowie XVI w. Polska zaangażowała się w walkę o dominację na Morzu Bałtyckim. W 1568 r. Zygmunt August powołał Komisję Morską, która miała rozbudować flotę kaperską - czyli prywatnych statków walczących dla króla w zamian za łupy!

Wzrost znaczenia szlachty i demokracja szlachecka

Szlachta swoją dominującą pozycję w XV i XVI w. zawdzięczała królewskim przywilejom. Podstawą jej swobód było prawo nietykalności osobistej i majątkowej "neminem captivabimus nisi iure victum" nadane przez Władysława Jagiełłę. Kolejne przywileje, jak cerekwicko-nieszawskie, dawały jej kontrolę nad podatkami i prawami.

W 1496 r. przywilej piotrkowski zabronił mieszczanom kupowania majątków ziemskich i ograniczył prawo wychodzenia chłopów ze wsi. Szlachta przejęła też władzę sądowniczą nad chłopami. Co ciekawe, szlachcice byli traktowani łagodniej - nie mogli być torturowani, a karę śmierci wykonywano "honorowo" przez ścięcie mieczem.

Szlachta uczestniczyła w rządzeniu państwem poprzez izbę poselską w sejmie walnym, który składał się z króla, izby poselskiej i senatu. Posłowie byli wybierani na sejmikach przedsejmowych. Przełomowym momentem było uchwalenie w 1505 r. konstytucji "Nihil novi" - bez zgody sejmu nie mogły powstać nowe prawa.

Warto zapamiętać: Szlachta dzieliła się na kilka grup: magnateria (najbogatsza), szlachta średnia, zaściankowa (uprawiająca ziemię) i gołota (bez ziemi). Mimo różnic majątkowych teoretycznie wszystkich obowiązywała zasada równości.

Konflikt między szlachtą a monarchą doprowadził w 1537 r. do tzw. Wojny kokoszej. Za panowania Zygmunta Augusta szlachta stworzyła ruch egzekucyjny, domagając się zwrotu dóbr królewskich. W wyniku działań tego ruchu uchwalono, że 25% zysków z królewszczyzn miało być przeznaczone na wojsko kwarciane.