Początki PRL - najważniejsze daty i postacie

Tuż po wojnie w 1945 roku Polska znalazła się pod wpływami ZSRR. Rozwiązano AK, przeprowadzono proces szesnastu w Moskwie i utworzono TRJN (Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej). Komuniści stopniowo umacniali swoją władzę, organizując sfałszowane referendum w 1946 roku oraz pierwsze wybory do sejmu w 1947 roku.

W 1948 roku rozpoczął się okres stalinizmu, który trwał do 1956 roku. Powstała wtedy PZPR (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza) - partia, która miała rządzić Polską przez kolejne dekady. W 1952 roku uchwalono Konstytucję PRL, która formalnie zmieniła nazwę państwa.

Wśród ważnych postaci tego okresu wyróżnić należy Witolda Pileckiego - bohatera ruchu oporu w Auschwitz, którego komuniści skazali na śmierć, Bolesława Bieruta - pierwszego prezydenta komunistycznej Polski oraz Władysława Gomułkę, który po wydarzeniach Polskiego Października 1956 wprowadził okres tzw. "małej stabilizacji".

💡 Warto zapamiętać! Akcja "Wisła" z 1947 roku była brutalnym przesiedleniem około 140 tysięcy Ukraińców na Ziemie Odzyskane, co całkowicie zmieniło skład etniczny wschodnich terenów Polski.

W 1956 roku doszło do dwóch przełomowych wydarzeń: Poznańskiego Czerwca (robotnicze protesty krwawo stłumione przez władze) oraz Polskiego Października - początku destalinizacji i odwilży politycznej.

Zmiany ustrojowe i społeczne

Po wojnie Polska straciła Kresy Wschodnie na rzecz ZSRR, ale otrzymała w zamian Ziemie Odzyskane - tereny na zachodzie, w tym Warmię i Mazury, Pomorze, Dolny Śląsk i ziemię lubuską. Granica zachodnia została ustalona na Odrze i Nysie Łużyckiej.

Komuniści wprowadzili centralne planowanie - władze państwa decydowały, które gałęzie przemysłu rozwijać i co mają produkować fabryki. System ten całkowicie różnił się od gospodarki wolnorynkowej. W lutym 1947 roku uchwalono Małą Konstytucję, która formalnie określała ustrój państwa, przyznając najwyższą władzę jednoizbowemu sejmowi.

Po wydarzeniach Października '56 i dojściu do władzy Gomułki rozpoczął się okres nazywany małą stabilizacją. Najważniejsze zmiany tego czasu to:

• Uwolnienie prymasa Stefana Wyszyńskiego i więźniów politycznych
• Powrót religii do szkół
• Rezygnacja z przymusowej kolektywizacji
• Większa swoboda kulturalna i odejście od zasad socrealizmu w sztuce

🔍 Ciekawostka: Dzięki zmianom granic i przesiedleniom ludności, powojenna Polska stała się krajem jednolitym narodowo, choć o jedną piątą mniejszym od II Rzeczypospolitej.

W wyniku powojennych przesiedleń z Polski wysiedlono Niemców z Ziem Odzyskanych, a do kraju przybyło około 2 milionów Polaków z Kresów, 250 tysięcy z głębi ZSRR oraz około 1 milion z zachodu Europy.

Gospodarka i życie w PRL

W 1952 roku sejm uchwalił konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL). Konstytucja ta nazwała Polskę państwem demokracji ludowej, w którym władza należała do "ludu pracującego miast i wsi". Dokument ten zlikwidował urząd prezydenta i uzależnił swobody obywatelskie od wypełniania obowiązków.

W życiu gospodarczym komuniści dążyli do likwidacji sektora prywatnego. Stosowano różne metody nacisku na właścicieli sklepów i warsztatów rzemieślniczych - nękano ich kontrolami, nakładano kary i budowano konkurencyjne państwowe sklepy. Plan trzyletni (1947-1949) zakładał odbudowę, a następnie rozbudowę przemysłu oraz integrację Ziem Odzyskanych z resztą kraju.

Życie społeczne w PRL miało dwie strony. Z jednej strony nowy ustrój zapewnił tysiącom ludzi awans społeczny. Z drugiej - aparat bezpieczeństwa prześladował "wrogów ludu", więziono dziesiątki tysięcy osób, stosowano tortury, a szkoła miała uczyć ideologii komunistycznej.

⚠️ Uwaga! Socrealizm, obowiązujący w kulturze podczas stalinizmu, wymagał, by sztuka służyła propagandzie - stąd monumentalne budowle (jak Pałac Kultury i Nauki), obrazy przedstawiające robotników i traktorzystów oraz filmy o budowie socjalizmu.

W grudniu 1948 roku doszło do połączenia PPS (Polska Partia Socjalistyczna) z PPR (Polska Partia Robotnicza), co dało początek PZPR (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza). Był to faktycznie początek systemu monopartyjnego, w którym istniała tylko jedna dominująca partia, co stanowiło jeden z fundamentów stalinizmu w Polsce.

Referendum, wybory i konstytucja

W 1946 roku komuniści zorganizowali referendum, aby opóźnić wybory i nauczyć się technik fałszowania wyników. Pytania dotyczyły zniesienia senatu, reformy rolnej i nacjonalizacji przemysłu oraz granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Referendum odbyło się 30 czerwca 1946 roku, a według sfałszowanych wyników 68% głosujących odpowiedziało trzy razy "tak", choć w rzeczywistości poparcie było znacznie niższe.

Przed wyborami parlamentarnymi w 1947 roku władze prześladowały PSL (Polskie Stronnictwo Ludowe) - główną partię opozycyjną. Wybory zostały sfałszowane - oficjalnie komuniści zdobyli 80,1% głosów, a PSL tylko 10,38%, choć prawdziwe wyniki pozostają nieznane do dziś.

Mała Konstytucja teoretycznie zachowywała trójpodział władzy, ale w praktyce było inaczej:

1. Rząd pełnił władzę nie tylko wykonawczą, ale też ustawodawczą
2. Rzeczywistą władzę sprawowała Rada Państwa, a inne instytucje tworzyły tylko pozory demokracji
3. Granice między władzą wykonawczą a ustawodawczą zostały zatarte

💡 Zapamiętaj! Mimo formalnych zapisów konstytucyjnych, w PRL nie istniała niezależna władza sądownicza - sędziowie byli podporządkowani partii i musieli realizować jej polityczne cele.

Po przejęciu pełni władzy, komuniści przystąpili do odbudowy zniszczonej wojną Polski. Rozpoczęli odbudowę Warszawy i innych miast, przeprowadzili reformę rolną, znacjonalizowali duże i średnie zakłady przemysłowe oraz wprowadzili bezpłatną edukację, co miało zjednać im poparcie społeczeństwa.