Rzeczpospolita po II rozbiorze

Po klęsce Sejmu Wielkiego sytuacja Polski stała się dramatyczna. II rozbiór pozostawił z wielkiej niegdyś Rzeczpospolitej tylko skrawek ziemi - Podlasie, Wołyń, Litwę i części Mazowsza z Małopolską.

Kraj znajdował się w katastrofalnej sytuacji gospodarczej. Rozbiór zerwał wszystkie wewnętrzne połączenia ekonomiczne, a wielu szlachciców znalazło się nagle obywatelami różnych państw zaborczych.

Część polskich polityków wyemigrowała do Saksonii, gdzie Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj stworzyli ważny ośrodek oporu. Emigranci szybko zrozumieli, że jedyną szansą na odzyskanie niepodległości jest ogólnonarodowe powstanie przeciwko Rosji.

Ważne: Emigranci obwiniali za II rozbiór nie tylko targowiczan, ale także króla Stanisława Augusta.

Poszukiwanie sojuszników i Tadeusz Kościuszko

Polscy emigranci desperacko szukali międzynarodowego wsparcia. Rewolucyjna Francja była zajęta własnymi wojnami, Austria chciała kolejnych kawałków Polski, tylko Turcy przygotowywali się do wojny z Rosją.

Tadeusz Kościuszko (1746-1817) okazał się idealnym kandydatem na wodza powstania. Ten polski generał, bohater amerykańskiej wojny o niepodległość, miał międzynarodową sławę i doświadczenie wojskowe.

Po powrocie z Ameryki służył w polskim wojsku podczas Sejmu Wielkiego. W 1793 roku pojechał do Paryża szukać francuskiego wsparcia dla przyszłego powstania.

Ciekawostka: Kościuszko otrzymał od Amerykanów stopień generalski i majątek ziemski za swoje zasługi w wojnie o niepodległość USA.

Wybuch powstania

Sytuacja zmieniła się, gdy Rosjanie wycofali swoje wojska na granicę z Turcją. Dodatkowo nakazali ograniczenie polskiej armii do zaledwie 15 tysięcy żołnierzy - to był sygnał do działania.

24 marca 1794 roku Kościuszko ogłosił na Rynku w Krakowie akt insurekcji i został naczelnikiem powstania z władzą dyktatorską. Pierwszym krokiem był gen. Antoni Madaliński, który zamiast rozwiązać swój oddział, ruszył z nim do walki.

Cele powstania były jasne: uwolnienie Polski od obcego żołnierza, przywrócenie granic, wytępienie przemocy i ugruntowanie wolności narodowej. Najwyższa Rada Narodowa miała zająć się sprawami organizacyjnymi.

Pamiętaj: Władze powstańcze nie mogły zmieniać ustroju państwa - to miał zrobić przyszły sejm.

Pierwsze zwycięstwa

4 kwietnia 1794 roku doszło do bitwy pod Racławicami, która zakończyła się polskim zwycięstwem. Choć miała małe znaczenie strategiczne, podbudowała morale wojsk i dała czas na przygotowania.

Sukces pod Racławicami wywołał falę powstań w całym kraju. 17-18 kwietnia wybuchła insurekcja w Warszawie, gdzie wojsko i uzbrojony lud wypędzili Rosjan ze stolicy. Ważną rolę odegrał szewc Jan Kiliński.

Na Litwie Jakub Jasiński 23 kwietnia zajął Wilno. Kościuszko planował stworzyć 30-tysięczną armię regularną oraz armię ludową na wzór francuski.

Przysięga Kościuszki: "Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam (...) iż powierzonej mi władzy na niczyj prywatny ucisk nie użyję, lecz jedynie jej dla obrony całości granic (...) używać będę."

Radykalizacja powstania i uniwersał połaniecki

Do Warszawy przybyli emigracyjni politycy, którzy chcieli przejąć władzę nad powstaniem. W maju 1794 powstał klub polskich jakobinów, który głosił radykalne reformy społeczne i zniesienie feudalnych przywilejów.

Jakobini zorganizowali zamieszki i sąd doraźny, który skazał na śmierć byłych targowiczan: hetmana Piotra Ożarowskiego, marszałka Józefa Ankwicza i biskupa Józefa Kossakowskiego.

7 maja 1794 Kościuszko wydał Uniwersał połaniecki skierowany do chłopów. Przyznawał im wolność osobistą, nieusuwalność z ziemi i zmniejszenie pańszczyzny nawet o połowę.

Problem: Szlachta nie chciała rezygnować z przywilejów, więc Kościuszko musiał szukać kompromisów, co osłabiło skuteczność uniwersału.

Przystąpienie Prus i pierwsze klęski

Do walki z Polską przyłączyły się Prusy. 6 czerwca 1794 połączone wojska rosyjsko-pruskie zaatakowały armię Kościuszki pod Szczekocinami, zadając jej klęskę.

W Warszawie wybuchła kolejna fala radykalnych działań - pod wpływem jakobinów doszło do samosądów na targowiczanach. Sytuację opanował dopiero Kościuszko, pozostawiając sąd do udowadniania winy.

Od lipca 1794 Warszawę oblegały oddziały rosyjskie i pruskie. Powstańcy otoczyli stolicę fortyfikacjami, a 18 tysięcy mieszczan wspierało regularne wojsko w obronie.

Taktyczny sukces: 20 sierpnia wybuchła insurekcja w Wielkopolsce, co zmusiło króla pruskiego do wycofania armii z oblężenia Warszawy.

Klęska powstania

Sytuacja powstańców systematycznie się pogarszała. Kraków skapitulował, do Polski wkroczył korpus austriacki, a Rosjanie tłumili powstanie na Litwie. Nadzieje na wojnę rosyjsko-turecką się skończyły.

10 października 1794 doszło do bitwy pod Maciejowicami. Po 7 godzinach walk Polacy ponieśli klęskę, a ranny Kościuszko trafił do rosyjskiej niewoli. Nowym naczelnikiem został Tomasz Wawrzecki.

4 listopada armia rosyjska gen. Aleksandra Suworowa rozpoczęła szturm na Pragę. Po kilkugodzinnej walce, w której zginął Jakub Jasiński, Rosjanie zdobyli miasto, mordując kilka tysięcy mieszkańców.

Rzeź Pragi spowodowała panikę i kapitulację Warszawy bez walki. 16 listopada 1794 cały kraj znalazł się pod okupacją trzech zaborców - kończyło to powstanie i prowadziło do III rozbioru Polski.

Koniec epoki: Klęska powstania Kościuszkowskiego oznaczała koniec istnienia Rzeczpospolitej na mapie Europy na 123 lata.