Geneza powstania i główne stronnictwa polityczne
Wszystko zaczęło się podczas tzw. odwilży posewastopolskiej, kiedy carat złagodził swoją politykę. Zniesiono stan wojenny, osłabiono cenzurę i wprowadzono amnestię dla zesłańców. W 1858 roku powstało Towarzystwo Rolnicze z Andrzejem Zamoyskim na czele, które stało się nieformalną reprezentacją polskich interesów.
W tym czasie ukształtowały się dwa główne stronnictwa polityczne: Biali i Czerwoni. Biali (z liderami takimi jak Andrzej Zamoyski i Leopold Kronenberg) dążyli do niepodległości legalnymi metodami, traktując powstanie zbrojne jako ostateczność. Działali głównie wśród ziemian, mieszczan i inteligencji.
Czerwoni natomiast (ze Stefanem Bobrowskim, Jarosławem Dąbrowskim i Zygmuntem Padlewskim na czele) uważali powstanie zbrojne za jedyną drogę do niepodległości. Organizowali manifestacje patriotyczne i budowali tajne organizacje przygotowujące powstanie. Dążyli do uwłaszczenia chłopów, aby zapewnić sobie ich poparcie.
💡 Warto zapamiętać: Różnica między Białymi a Czerwonymi nie dotyczyła celu (niepodległość), ale metod jego osiągnięcia. Biali preferowali drogę pokojową i reformy, Czerwoni - walkę zbrojną.
Sytuacja zaogniła się, gdy Aleksander Wielopolski został mianowany na ważne stanowisko w administracji Królestwa Polskiego. Mimo że przeprowadzał pewne reformy (repolonizacja urzędów), jego lojalność wobec cara i rozwiązanie Towarzystwa Rolniczego wywołały falę manifestacji patriotycznych, podczas których w Warszawie zginęło ponad 100 osób.
