Droga do przewrotu majowego

Wyobraź sobie Polskę w połowie lat 20. - to była polityczna katastrofa! W ciągu zaledwie kilku lat powstało 13 rządów, które upadały jeden za drugim. Politycy kłócili się o wszystko, dbając więcej o swoje interesy niż o kraj.

Sytuacja była tak beznadziejna, że coraz więcej ludzi marzyło o silnych rządach autorytarnych. Na arenie międzynarodowej Polska wyglądała słabo, a gospodarka kulała. Jedyną osobą, która wydawała się zdolna do wyprowadzenia kraju z kryzysu, był Józef Piłsudski.

Kiedy w maju 1926 roku powstał kolejny rząd Wincentego Witosa, lewica wpadła w panikę - oskarżyła go o próbę wprowadzenia faszyzmu. To był idealny moment dla zwolenników Piłsudskiego, którzy zaczęli gromadzić wojsko.

Pamiętaj: Kryzys rządów parlamentarnych był tak głęboki, że wielu Polaków popierało ideę zamachu stanu!

Przewrót majowy i początki sanacji

12 maja 1926 roku wojska wierne Piłsudskiemu wkroczyły do Warszawy. Co miało być tylko demonstracją siły, przerodziło się w prawdziwą wojnę. Przez trzy dni $12-14 maja$ w stolicy toczyły się walki, w których zginęło ponad 350 osób!

Kluczową rolę odegrał strajk kolejarzy - uniemożliwił rządowi ściągnięcie posiłków. Prezydent i rząd musieli się poddać. Ciekawe, że Piłsudski nie został prezydentem - na jego rekomendację urząd objął Ignacy Mościcki, chemik i wynalazca.

Tak rozpoczął się okres sanacji (od łacińskiego "uzdrowienie"). Parlament zalegalizował władze zwolenników Piłsudskiego, którzy obiecywali naprawić politykę i skończyć z partyjnictwem.

Nowela sierpniowa z 1926 roku znacznie wzmocniła władzę prezydenta - mógł teraz wydawać rozporządzenia z mocą ustawy i rozwiązywać parlament przed końcem kadencji.

Ciekawostka: Ignacy Mościcki w młodości organizował zamachy na rosyjskich urzędników!

Umacnianie władzy sanacyjnej

Na początku lat 30. rządy sanacyjne były jeszcze dość liberalne. Piłsudski, oficjalnie tylko minister spraw wojskowych, w praktyce decydował o wszystkim. W 1928 roku powstał BBWR (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem), który miał zdobyć większość w parlamencie.

BBWR wygrał wybory, choć nie obyło się bez oszustw wyborczych. Mimo poparcia społecznego sanatorzy nie mogli zmienić konstytucji, a na scenie politycznej nadal panowała korupcja.

W marcu 1935 roku uchwalono konstytucję kwietniową, która wprowadzała ustrój prezydencki. Prezydent otrzymał ogromne uprawnienia - mógł mianować premiera, rozpoczynać wojny, wydawać dekrety, a nawet ułaskawiać skazanych. Konstytucja była szyta na miarę Piłsudskiego, który niestety zmarł w maju 1935 roku.

Gdy opozycja zaczęła protestować, władza odpowiedziała represjami. W 1930 roku aresztowano liderów opozycji, a po zamachu na ministra Pierackiego w 1934 roku utworzono obóz w Berezie Kartuskiej dla więźniów politycznych.

Ważne: Konstytucja kwietniowa koncentrowała ogromną władzę w rękach prezydenta, likwidując faktycznie trójpodział władzy.

Sanacja po śmierci Piłsudskiego

Śmierć Marszałka w 1935 roku była końcem jedności obozu sanacyjnego. Władza rozpadła się na trzy grupy: grupę zamkową (związaną z prezydentem Mościckim), środowisko Józefa Becka (polityka zagraniczna) i grupę Edwarda Rydza-Śmigłego (modernizacja armii).

Nowy triumwirat Mościcki-Rydz-Beck odsunął od władzy Walerego Sławka, faworyta Piłsudskiego. To doprowadziło go do samobójstwa w 1939 roku. W 1937 roku Adam Koc powołał Obóz Zjednoczenia Narodowego (OZN), zwany "Ozonem".

OZN propagował kult Rydza-Śmigłego, solidarność społeczną i silną rolę państwa w gospodarce. W programie pojawiły się też hasła nacjonalistyczne i podkreślanie więzi z Kościołem katolickim.

Na prawicy, obok obozu Dmowskiego, powstały radykalne organizacje. Obóz Narodowo-Radykalny (ONR) w 1935 roku podzielił się na ONR-ABC i ONR-Falanga. Ta druga głosiła hasła faszystowskie i antysemickie, ale władze sanacyjne stanowczo ją zwalczały.

Zapamiętaj: Po śmierci Piłsudskiego obóz sanacyjny stracił jedność i zaczął się radykalizować.

Polski autorytaryzm i jego specyfika

Polski autorytaryzm był znacznie łagodniejszy niż inne reżimy w Europie. Piłsudski unikał brutalnych represji, a opozycja miała ograniczone, ale istniejące możliwości działania. System zachowywał fasadę demokracji.

W 1936 roku w Szwajcarii powstał Front Morges, zrzeszający działaczy opozycyjnych jak Paderewski, Sikorski czy Korfanty. W Polsce działały partie opozycyjne: Stronnictwo Pracy (1937) i Stronnictwo Ludowe (1931).

Obóz w Berezie Kartuskiej (1934-1939) był miejscem internowania więźniów politycznych bez wyroku sądu. Trafiali tam działacze skrajnych ugrupowań. W obozie jednocześnie przebywało od 100 do 600 osób, a łącznie więziono tam około 3 tysięcy ludzi.

W drugiej połowie lat 30. nasiliły się nastroje antysemickie. Na uczelniach wprowadzano getto ławkowe (wyznaczone miejsca dla Żydów) i numerus clausus (ograniczenia w przyjmowaniu żydowskich studentów).

Ważne: Polski autorytaryzm, mimo wszystkich wad, był znacznie łagodniejszy od systemów w nazistowskich Niemczech czy Związku Radzieckim.