Od unii personalnej do Rzeczpospolitej

Wyobraź sobie sytuację, gdy jeden władca rządzi dwoma różnymi krajami - dokładnie tak wyglądała unia personalna między Polską a Litwą! Ostatni Jagiellonowie, Zygmunt Stary i jego syn Zygmunt August, nosili podwójny tytuł: Króla Polskiego i Wielkiego Księcia Litewskiego.

Problem pojawił się, gdy Zygmunt August nie miał dzieci. Wygaśnięcie dynastii Jagiellonów oznaczało poważne zagrożenie dla jedności obu państw. Szlachta litewska widziała w tym szansę - chciała uzyskać takie same przywileje jak polska.

Unia Lubelska z 1569 roku stała się przełomowym momentem. Po burzliwych obradach w Lublinie, gdzie Litwini nawet opuścili sejm, król zastosował sprytny manewr - przyłączył do Polski część litewskich ziem. To zmusiło Litwinów do powrotu na obrady.

Ciekawostka: Unia Lubelska była pierwszą polsko-litewską unią realną, która utworzyła jedno państwo z wspólnym władcą, sejmem i monetą!

Pierwsza elekcja i jej zasady

Po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 roku rozpoczął się pierwszy okres bezkrólewia - brzmi dramatycznie, prawda? W tym czasie władzę przejęły konfederacje kapturowe, czyli związki szlachty działające lokalnie. Na czele państwa stanął Prymas - arcybiskup gnieźnieński, który mógł zwoływać sejmy i prowadzić politykę.

Pierwsza wolna elekcja przyciągnęła kandydatów z całej Europy: króla szwedzkiego, cara rosyjskiego, księcia pruskiego i innych. To była prawdziwa międzynarodowa rywalizacja o polski tron!

Na sejmie elekcyjnym w 1573 roku zgromadziło się około 40 tysięcy szlachty. Królem wybrano Henryka Walezego, francuskiego kandydata, którego poparła Anna Jagiellonka.

Artykuły henrykowskie ustanowiły fundamentalne zasady: tron pozostanie elekcyjny, zagwarantowano wolność religijną, a szlachta otrzymała prawo nieposłuszeństwa królowi. Pacta conventa to była indywidualna umowa z każdym nowym królem.

Ważne: Henryk Walezy panował zaledwie kilka miesięcy - nie znał polskiego, odkładał ślub z Anną Jagiellonką i szybko uciekł do Francji!