Kształtowanie się demokracji szlacheckiej

Demokracja szlachecka powstała jako forma monarchii stanowej, w której szlachta współuczestniczyła z królem w sprawowaniu władzy. Kolejni królowie nadawali szlachcie coraz więcej przywilejów, co stopniowo osłabiało pozycję monarchy.

Najważniejsze przywileje, które ukształtowały ten system, to:

• Przywilej koszycki (1374) - wprowadził wolność podatkową szlachty
• Status warcki (1423) - pozwalał szlachcie przejmować gospodarstwa sołtysie i chłopskie
• Przywileje jedlneńsko-krakowskie (1425-1433) - gwarantowały nienaruszalność osobistą szlachty bez wyroku sądowego
• Przywileje cerekwicko-nieszawskie (1453) - król nie mógł zwoływać pospolitego ruszenia ani nakładać podatków bez zgody sejmików

Szczególnie ważny był przywilej piotrkowski (1496), który zabronił mieszczanom obejmowania urzędów i nabywania ziemi, a chłopom utrudnił opuszczanie wsi - tylko jedna osoba rocznie mogła to zrobić.

Warto wiedzieć! Konstytucja Nihil novi z 1505 r. była przełomowa - król nie mógł już wydać żadnej ustawy bez zgody szlachty. To właściwie oddało władzę ustawodawczą w ręce stanu szlacheckiego!

Ustrój demokracji szlacheckiej

Demokracja szlachecka oznaczała wzrost aktywności politycznej średniej szlachty. Chcieli oni zwiększyć swoją pozycję kosztem magnatów, którzy zajmowali najważniejsze stanowiska w państwie.

Sejmiki ziemskie stały się fundamentem władzy szlacheckiej. Były to lokalne zjazdy szlachty z konkretnych ziem. Miały różne funkcje: poselskie (wybierały posłów), relacyjne (słuchały sprawozdań), gospodarcze (decydowały o lokalnej gospodarce), kapturowe (działały w bezkrólewiu) i deputackie (wybierały przedstawicieli do Trybunałów).

Sejm walny wykształcił się ze zjazdu walnego i po raz pierwszy został zwołany w 1493 r. przez Jana Olbrachta. Składał się z trzech elementów:

• Król - zasiadał w senacie, wydawał konstytucje, wprowadzał decyzje sejmu w życie
• Senat - liczył 140 członków (po unii lubelskiej), zasiadali w nim najważniejsi urzędnicy państwowi
• Izba poselska - składała się ze 170 posłów wybranych przez sejmiki, przewodniczył im marszałek

Ciekawostka! Posłowie byli zobowiązani przysięgą do przestrzegania instrukcji poselskich - wytycznych otrzymanych od swoich sejmików. Nie mogli więc głosować według własnego uznania!

Liberum veto i ruch egzekucyjny

Liberum veto początkowo miało być wyrazem wolności szlacheckiej i uznaniem wartości każdego głosu poselskiego. Jednak w drugiej połowie XVII wieku zaczęto go nadużywać - protest jednego posła mógł doprowadzić do rozwiązania całego sejmu bez podjęcia jakichkolwiek uchwał!

Niezadowolenie części szlachty doprowadziło do powstania ruchu egzekucyjnego. Szlachta obawiała się wzmocnienia władzy królewskiej i utraty swoich przywilejów. Pierwszy otwarty bunt przeciwko królowi miał miejsce w 1537 roku, gdy szlachta zebrana pod Lwowem odmówiła udziału w wyprawie do Mołdawii.

Program ruchu egzekucyjnego obejmował:

• egzekucję (odzyskanie) dóbr królewskich
• zmniejszenie znaczenia Kościoła i opodatkowanie duchowieństwa
• reformę skarbu
• zakaz sprawowania wielu urzędów przez jedną osobę
• reformę wojskową
• ujednolicenie praw i zacieśnienie związków z Litwą

Pamiętaj! Ruch egzekucyjny dążył do reform, ale jednocześnie chciał zagwarantować szlachcie główną rolę w państwie. Ostatecznie doprowadził do zawarcia unii lubelskiej w 1569 roku, która stworzyła Rzeczpospolitą Obojga Narodów.