Konflikt polsko-ukraiński i początek walk z bolszewikami

Konflikt polsko-ukraiński wybuchł po I wojnie światowej, gdy Ukraina ogłosiła niepodległość. Sytuację skomplikował traktat brzeski z 9 lutego 1918 r., który przekazywał Ukrainie tereny zamieszkane przez Polaków, wywołując ich sprzeciw. W 1918 r. Ukraińcy proklamowali Zachodnioukraińską Ludową Republikę obejmującą Galicję Wschodnią.

W obronie Lwowa wsławiły się Orlęta Lwowskie - ponad 1300 młodych ludzi, z których większość nie miała nawet 17 lat. Około 200 z nich zginęło, w tym 13-letni Antoś Petrykiewicz, najmłodszy kawaler Orderu Virtuti Militari. Polegli spoczęli na Cmentarzu Łyczakowskim.

Na przełomie 1918/1919 r. bolszewicy zajęli Litwę i Białoruś, dążąc do rozszerzenia rewolucji. W odpowiedzi Józef Piłsudski rozpoczął ofensywę, odzyskując Wilno i Mińsk. W 1920 r. Polska zawarła sojusz z Ukraińską Republiką Ludową, a wspólne wojska zajęły Kijów. Bolszewicy wykorzystali nieufność części Ukraińców wobec Petlury i podsycali nastroje antypolskie.

Warto wiedzieć! Walki w Galicji Wschodniej trwały od listopada 1918 r. do lipca 1919 r. i zakończyły się zwycięstwem Polski. Te tereny zostały włączone do II Rzeczypospolitej.

Ofensywa bolszewików i Bitwa Warszawska

W czerwcu 1920 r. Armia Czerwona rozpoczęła potężną ofensywę, wypierając Polaków z Ukrainy i zdobywając Wilno, Mińsk oraz Grodno. Sytuacja stała się dramatyczna – bolszewicy dotarli pod Włocławek, a w Płocku dokonali masakry cywilów. Polska utworzyła Radę Obrony Państwa, a premier Grabski na konferencji w Spa stanął przed trudnymi warunkami aliantów.

Równolegle z działaniami militarnymi toczyła się wojna propagandowa. Obie strony wykorzystywały plakaty i ulotki, by przedstawić przeciwnika w złym świetle oraz zmobilizować obywateli do walki.

Kluczowym momentem wojny była Bitwa Warszawska w sierpniu 1920 r. Gdy bolszewicy dotarli pod stolicę, Polacy zmobilizowali 100-tysięczną armię ochotniczą. Po zaciętych walkach, szczególnie o Radzymin, 15 sierpnia rozpoczęła się polska kontrofensywa. Wojska polskie rozbiły armię Tuchaczewskiego, a na południu pokonały Armię Konną Budionnego.

Ciekawostka! Polscy kryptolodzy złamali szyfry Armii Czerwonej już w 1919 roku, co pozwoliło przechwytywać rozkazy wroga. 15 sierpnia zdobyli nawet radiostację Armii Czerwonej i przez dwa dni zakłócali łączność nadając... fragmenty Pisma Świętego!

Fazy Bitwy Warszawskiej i Pokój Ryski

Bitwa Warszawska, nazwana przez historyków jedną ze stu najważniejszych bitew w historii, przebiegała w trzech fazach:

W Fazie I (początek sierpnia) bolszewicy dotarli na Mazowsze i zagrozili Warszawie. Podczas Fazy II (13-18 sierpnia) Polacy powstrzymali ich pod Ossowem i Radzyminem, a 16 sierpnia rozpoczęli kontruderzenie, oskrzydlając wojska Tuchaczewskiego. W Fazie III (19-25 sierpnia) odzyskaliśmy Brześć i Białystok, zmuszając bolszewików do odwrotu.

Wojna zakończyła się Traktatem Ryskim podpisanym 18 marca 1921 roku. Na jego mocy:

• Ustalono granicę polsko-rosyjską od Dźwiny przez Białoruś do Zbrucza i Dniestru
• Uzgodniono wymianę jeńców i nieingerowanie w sprawy wewnętrzne
• Rosja zobowiązała się (choć tego nie dotrzymała) do zwrotu polskich dzieł sztuki
• Polska wycofała poparcie dla Ukraińskiej Republiki Ludowej

Zapamiętaj! Zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej, często nazywane "Cudem nad Wisłą", zatrzymało marsz bolszewików na Zachód i uratowało nie tylko Polskę, ale prawdopodobnie całą Europę przed rewolucją komunistyczną.

Sprawa Wileńszczyzny

Sprawa Wilna stanowiła osobny rozdział w kształtowaniu wschodniej granicy Polski. Miasto zamieszkiwane głównie przez Polaków i Żydów zostało przekazane Litwie przez bolszewików w 1920 roku. Józef Piłsudski, nie godząc się na taki stan rzeczy, wysłał generała Lucjana Żeligowskiego, który 9 października 1920 roku zajął miasto.

Po zajęciu Wilna utworzono Litwę Środkową jako państwo buforowe. Próby utworzenia wspólnego państwa polsko-litewskiego zakończyły się niepowodzeniem. W 1922 roku Wilno zostało oficjalnie przyłączone do Polski, co strona litewska uznała za bezprawną aneksję.

Konsekwencje tego konfliktu były długotrwałe - stosunki dyplomatyczne między Polską a Litwą pozostawały zamrożone aż do 1939 roku. Dla Litwinów utrata historycznej stolicy była traumatycznym doświadczeniem, które rzutowało na relacje polsko-litewskie przez cały okres międzywojenny.

Warto pamiętać! "Bunt" Żeligowskiego był w rzeczywistości uzgodnioną z Piłsudskim operacją, która miała stworzyć pozory, że zajęcie Wilna to samodzielna akcja wojskowa, a nie oficjalna polityka państwa polskiego.