Ziemie polskie przed powstaniem
Sytuacja w trzech zaborach różniła się znacząco przed wybuchem powstania styczniowego. W zaborze pruskim gospodarka rozwijała się dzięki uwłaszczeniu chłopów, a Polacy podejmowali pracę organiczną dla dobra społeczeństwa. W zaborze rosyjskim nastąpiła tzw. odwilż sewastopolska, która złagodziła politykę wobec Królestwa Polskiego. Z kolei w zaborze austriackim Agenor Gołuchowski rozpoczął polonizację urzędów, a Lwów i Kraków rozwijały się kulturalnie.
W środowisku polskich działaczy powstały dwa główne stronnictwa. Czerwoni głosili radykalny program, byli zwolennikami zbrojnego powstania i zmian demokratycznych, w tym uwłaszczenia chłopów. Ich najważniejszym działaczem był Jarosław Dąbrowski. Z kolei Biali prezentowali program umiarkowany, opierali się na ziemianach i inteligencji, a powstanie uzależniali od wsparcia z zagranicy.
Sytuacja zaogniła się, gdy Aleksander Wielopolski, lojalny wobec cara, rozwiązał Towarzystwo Rolnicze w 1861 r., co doprowadziło do krwawo stłumionych manifestacji na placu Zamkowym. Narastające nastroje patriotyczne oraz branka (przymusowy pobór Polaków do armii rosyjskiej) w 1863 r. skłoniły Czerwonych do przyspieszenia wybuchu powstania.
💡 Ciekawostka: "Rewolucja moralna" polegała na rozbudzaniu uczuć patriotycznych głównie wokół Kościoła katolickiego, co jednoczyło Polaków mimo różnic społecznych i politycznych.










