Historia Ziem Polskich 1815-1848: Kultura, Polityka i Społeczeństwo

Ziemie polskie po kongresie wiedeńskim

Po klęsce Napoleona w 1815 roku na kongresie wiedeńskim zlikwidowano Księstwo Warszawskie. Ziemie polskie znów zostały podzielone między Rosję, Prusy i Austrię, jednak tym razem każdy z obszarów miał inny status i zakres swobód.

Na większości dawnego Księstwa utworzono Królestwo Polskie (zwane też Kongresówką). Było ono połączone unią personalną z Rosją - każdy car rosyjski automatycznie zostawał królem polskim. Car Aleksander I nadał Królestwu konstytucję, która gwarantowała pewną autonomię.

Królestwo miało własny parlament, wojsko (30 tys. żołnierzy), skarb, monetę i szkolnictwo. Język polski był językiem urzędowym, a urzędy mogły zajmować tylko Polacy. Teoretycznie obywatele cieszyli się wolnością osobistą i niezawisłymi sądami.

Ciekawostka! Mimo konstytucji i pozornej autonomii, faktyczną władzę w Królestwie sprawował brat cara - wielki książę Konstanty. Z czasem car coraz bardziej ograniczał polskie swobody, wprowadzając cenzurę i łamiąc postanowienia konstytucji.

Królestwo Polskie - ustrój i gospodarka

Królestwo Polskie miało być monarchią konstytucyjną z własnym sejmem (składającym się z króla, senatu i izby poselskiej). W rzeczywistości car mógł decydować o wszystkim, a konstytucja istniała głównie na papierze.

Rządy w Królestwie sprawowała Rada Administracyjna, formalnie pod przewodnictwem Józefa Zajączka. W praktyce najważniejsze decyzje podejmował wielki książę Konstanty, który bezwzględnie egzekwował wolę cara, często łamiąc prawo.

Gospodarkę Królestwa oparto głównie na rolnictwie - chłopów nie uwłaszczono, ale modernizowano majątki szlacheckie. Dzięki ministrowi Franciszkowi Druckiemu-Lubeckiemu powstał Bank Polski i Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, które udzielało kredytów ziemianom.

Rozwijały się trzy główne okręgi przemysłowe: łódzki (włókiennictwo), Zagłębie Dąbrowskie (przemysł wydobywczy) oraz Zagłębie Staropolskie (przemysł wydobywczy i hutniczy). Stanisław Staszic założył Akademię Górniczo-Hutniczą w Kielcach, wspierając rozwój przemysłu.

Edukacja i opozycja w Królestwie Polskim

W Królestwie rozwijało się szkolnictwo - powstała sieć szkół elementarnych i zawodowych. Ważnym wydarzeniem było utworzenie Uniwersytetu Warszawskiego w 1816 roku. W Warszawie działało też Towarzystwo Przyjaciół Nauk, zrzeszające ludzi kultury i nauki.

Polacy nie pogodzili się z utratą niepodległości. Grupa posłów z Kalisza pod wodzą braci Niemojowskich, zwana "Kaliszanami", sprzeciwiała się łamaniu konstytucji przez cara. Działały też tajne organizacje niepodległościowe: Towarzystwo Patriotyczne Waleriana Łukasińskiego, Towarzystwo Filomatów Adama Mickiewicza oraz Sprzysiężenie Podchorążych Piotra Wysockiego.

Carska władza surowo traktowała opozycjonistów. Walerian Łukasiński spędził w więzieniu ponad 40 lat, do końca życia. Innych patriotów karano więzieniem, torturami lub zsyłką na Syberię.

Uwaga! To właśnie członkowie Sprzysiężenia Podchorążych zainicjowali później powstanie listopadowe w 1830 roku, które było reakcją na narastające represje i łamanie konstytucji.

Wielkie Księstwo Poznańskie i Rzeczpospolita Krakowska

Wielkie Księstwo Poznańskie utworzono z większości Wielkopolski i Kujaw. Podlegało królowi pruskiemu, ale zachowało pewną autonomię. Język polski używany był w szkołach i sejmie, który miał jednak tylko funkcję doradczą.

W Księstwie Poznańskim rozwijał się przemysł wytwórczy. Wcześniej niż w innych zaborach przeprowadzono częściowe uwłaszczenie chłopów (w latach 1823 i 1836). Polacy dbali o rozwój kultury - Edward Raczyński założył bibliotekę w Poznaniu, a Tytus Działyński stworzył cenną bibliotekę w Kórniku.

Rzeczpospolita Krakowska (Wolne Miasto Kraków) powstała z południowej części Księstwa Warszawskiego. Miała umiarkowaną autonomię wewnętrzną, ale nie mogła prowadzić własnej polityki zagranicznej. Znajdowała się pod kontrolą trzech zaborców.

W Rzeczypospolitej Krakowskiej obowiązywał język polski jako urzędowy, istniała równość wobec prawa i tolerancja religijna. Władzę ustawodawczą sprawowała Izba Reprezentantów, ale jej decyzje mogły być wetowane przez przedstawicieli państw opiekuńczych (Rosji, Austrii i Prus).

Królestwo Galicji i Lodomerii

Ziemie pod zaborem austriackim utworzyły Królestwo Galicji i Lodomerii ze stolicą we Lwowie. Region ten był bardzo zacofany gospodarczo - poza kopalniami soli w Wieliczce i Bochni prawie nie rozwijał się tam przemysł. Zjawisko to nazywano "biedą galicyjską" - panowało powszechne ubóstwo i nędza.

Mimo trudności gospodarczych, w Galicji kwitło życie kulturalne i naukowe. Język polski był językiem urzędowym, rozwijało się szkolnictwo (Uniwersytet Jagielloński, Politechnika Lwowska, Akademia Umiejętności). Działały teatry, odbywały się obchody narodowych rocznic.

Ważnym ośrodkiem kulturalnym był Zakład Narodowy im. Ossolińskich założony w 1827 roku we Lwowie. Łączył funkcje biblioteki, wydawnictwa i muzeum, stając się centrum polskiej kultury w zaborze austriackim.

Warto wiedzieć! Galicja stała się ośrodkiem polskiego ruchu niepodległościowego. Działały tam polskie partie polityczne i organizacje paramilitarne jak "Sokół", "Strzelec" czy "Drużyny Bartoszowe", które później odegrały ważną rolę w walce o niepodległość Polski.