Podstawy i filozofia baroku

Barok rozkwitł w Europie w XVII wieku, w Polsce dzielił się na okresy: wczesny, dojrzały i schyłkowy. Na kształtowanie się kultury baroku wpłynęły liczne wojny niszczące kontynent, a jednocześnie epoka charakteryzowała się przepychem, wystawnością i teatralizacją życia. Kluczową rolę odegrał sobór trydencki, który zapoczątkował kontrreformację.

Filozofia baroku rozwijała się w dwóch głównych nurtach. Racjonalizm stawiał na absolutny prymat rozumu i nauki w poznawaniu świata. Jego czołowym przedstawicielem był Kartezjusz, twórca słynnej maksymy "Myślę, więc jestem", która podkreślała, że jedynym pewnikiem jest istnienie osoby myślącej.

Z drugiej strony rozwijał się mistycyzm – nurt uznający możliwość poznania świata poprzez objawienie i kontakt z Bogiem. Jego przedstawicielem był Blaise Pascal, który twierdził, że wiara nie jest sprzeczna z nauką, a człowiek jest "trzciną myślącą" – słabą, ale zdolną do wielkości dzięki rozumowi.

Ciekawostka: Wbrew pozorom, wielcy filozofowie baroku często byli też wielkimi naukowcami! Pascal stworzył prototyp mechanicznego kalkulatora, a Kartezjusz położył podwaliny pod współczesną matematykę.

Kontrreformacja i sztuka baroku

Ideowy kształt baroku został zdeterminowany przez kontrreformację – ruch odnowy Kościoła katolickiego, zapoczątkowany na soborze trydenckim (1545-1563). W Polsce na jej czele stanął król Zygmunt III Waza. Celem było przeciwstawienie się protestantyzmowi, co stopniowo prowadziło do zaniku tolerancji religijnej.

Sztuka baroku wyrażała niepokój epoki pełnej wojen i konfliktów religijnych. W przeciwieństwie do harmonijnego renesansu, barok charakteryzował się monumentalizmem, asymetrią, dynamizmem i iluzjonizmem. Artyści operowali kontrastami, wydobywali ekspresję i emocje, często ukazując drastyczne sceny.

Popularne motywy baroku to miłość dworska, grzeszność człowieka, śmierć i przemijanie. Szczególnie często wykorzystywano motyw Vanitas – symbol marności ziemskiego życia. Twórcy barokowi szukali inspiracji w średniowieczu, podkreślając dualizm między ciałem a duszą.

Warto zapamiętać: Sztuka baroku i renesansu to dwa przeciwieństwa! Zamiast harmonii – kontrast, zamiast statyczności – ruch, zamiast jasności – gra światła i cienia.

W malarstwie barokowym dominowały sceny biblijne, mitologiczne i historyczne. Popularnością cieszyły się pejzaże i martwe natury. W Polsce rozwijały się specyficzne formy malarstwa: portrety trumienne oraz portrety sarmackie przedstawiające szlachtę w tradycyjnych strojach.

Architektura i literatura baroku

Architektura baroku zachwyca bogactwem zdobień i monumentalnością. Budowle często wznoszono na planie wieloboku, koła lub elipsy, dodając okazałe kopuły. Powstawały monumentalne kościoły (związane z kontrreformacją) oraz luksusowe rezydencje. Charakterystyczne elementy to kolumny spiralnie skręcone, pilastry (płaskie filary), tympanony (zdobione pola nad drzwiami) i attyki (ozdobne ścianki osłaniające dach).

Literatura baroku operowała niezwykle bogatym językiem, pełnym środków stylistycznych. Dążyła do zaskoczenia czytelnika, co doprowadziło do powstania dwóch charakterystycznych nurtów:

• Marinizm – poezja dworska, błyskotliwa i intelektualna, której celem było olśniewanie czytelnika formą. W Polsce jej mistrzem był Jan Andrzej Morsztyn.
• Konceptyzm – oparty na zaskakujących pomysłach poetyckich (konceptach), które miały ukazywać podobieństwa w tym, co pozornie sprzeczne.

W baroku dynamicznie rozwinął się teatr, który odrzucił klasyczne reguły jedności i decorum. Dramat Szekspirowski wprowadził sceny zbiorowe, dowolność czasu i miejsca akcji, a także pokazywanie wydarzeń brutalnych i krwawych.

To ci pomoże! Chcesz rozpoznać barokowy utwór? Szukaj paradoksów, konceptów, rozbudowanych metafor i pełnych przepychu opisów!

Popularne gatunki literackie to pieśń, oda, hymn, elegia, sonet, sielanka. Czytano także romanse rycerskie i pasterskie. Nowym gatunkiem, który narodził się w baroku, była opera – widowisko łączące grę aktorską ze śpiewem i tańcem.

Gatunki literackie i nurty polskiego baroku

Barok przyniósł rozkwit różnorodnych form literackich. Popularne gatunki to: tragedia (utwór dramatyczny analizujący ludzkie namiętności), sonet (utwór liryczny o stałej budowie 14 wersów), pamiętnik (relacja autora o wydarzeniach, w których uczestniczył) czy erotyk (utwór miłosny, pełen hiperboli i metafor).

Ciekawym gatunkiem była sylwa – forma zapisków zawierająca różne teksty notowane "na gorąco", która doskonale oddawała barokową różnorodność i zamiłowanie do "lasu rzeczy".

Polski barok był zjawiskiem złożonym, rozwijającym się w trzech fazach. Epoka pełna była niepokojów i dramatów, a ciągłe wojny (jak potop szwedzki) pustoszyły kraj. W literaturze polskiej baroku można wyróżnić trzy główne nurty:

1. Nurt dworski (Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski) – ulegający zagranicznym wpływom, o charakterze zabawowym. Wykorzystywał koncepty i kunsztowny język, pełen gradacji, oksymoronów i hiperbol.

2. Nurt szlachecko-ziemiański (Jan Chryzostom Pasek, Wacław Potocki) – silnie związany z ideologią sarmacką, patriotyczny, operujący prostszym językiem. Bronił polskości i tradycji, jednocześnie pozostając otwarty na nowe trendy literackie.

3. Nurt metafizyczny (Mikołaj Sęp Szarzyński) – nawiązujący do średniowiecznej idei dualizmu duszy i ciała. Ukazywał niepokoje egzystencjalne i dwoistość natury ludzkiej, często wykorzystując motyw Vanitas.

Pamiętaj! Na egzaminie możesz zostać poproszony o przyporządkowanie autorów do nurtów. Warto zapamiętać, że Morsztyn reprezentował nurt dworski, Pasek – szlachecko-ziemiański, a Sęp Szarzyński – metafizyczny.

Sarmatyzm jako fenomen polskiego baroku

Sarmatyzm to wyjątkowa ideologia typowo polska, stanowiąca fundament kultury barokowej w Rzeczypospolitej. Jej istotą było przekonanie szlachty o swoim szczególnym pochodzeniu od starożytnego plemienia Sarmatów. Tej mitycznej genealogii towarzyszyło przypisywanie sobie pozytywnych cech: umiłowania wolności, szacunku dla tradycji, odwagi i patriotyzmu.

Fundamenty sarmatyzmu opierały się na przekonaniu o wartości demokracji szlacheckiej, zamiłowaniu do wystawnego życia, wierze w wyjątkowość kultury sarmackiej oraz patriotyzmie połączonym z ideą poświęcenia dla ojczyzny. Wzorzec osobowy Polaka-Sarmaty to dzielny rycerz, patriota i spadkobierca walecznych przodków.

Sarmatyzm miał jednak dwa oblicza. Z jednej strony promował pozytywne wartości: szacunek dla prawa, patriotyzm, religijność, odwagę i gościnność. Z drugiej – prowadził do sobiepaństwa, ksenofobii, uprzedzeń wobec innowierców i niepotrzebnego ryzykanctwa.

Zastanów się: Czy widzisz jakieś cechy sarmatyzmu we współczesnych Polakach? Może zamiłowanie do tradycji, gościnność czy szczególne poczucie dumy narodowej?

Barok w Polsce, trwający od końca XVI do początku XVIII wieku, był okresem intensywnych poszukiwań duchowych. Kluczowe pojęcia tej epoki to wiara, dualizm natury człowieka (dusza kontra ciało), niepokoje religijne, emocjonalność, a jednocześnie rozwój nauki i odkrycia geograficzne – wszystko to w cieniu toczących się wojen.