Charakterystyka epoki

Dwudziestolecie międzywojenne to czas, gdy polscy artyści poczuli się wreszcie wolni od ciągłego nawoływania do walki o niepodległość. Kultura mogła się rozwijać bez presji politycznej, co spowodowało niesamowite ożywienie życia artystycznego.

Epoka dzieli się na dwa wyraźne okresy. Lata 20. to czas jasny – pełen wiary w możliwości odrodzonego państwa, fascynacji techniką i postępem. Lata 30. to okres ciemny, gdy narastała krytyka sytuacji kraju i poczucie nadciągającej wojny.

Kluczowe zjawiska tego czasu to kultura masowa (rewolucja przemysłowa wzbogaciła masy, dając szerszy dostęp do kultury), rewolucja obyczajowa (kobiety zaczęły się emancypować, ludzie chcieli korzystać z życia po latach wyrzeczeń) oraz totalitaryzm – w Europie powstawały ideologie komunistyczne, faszystowskie i nazistowskie.

Pamiętaj: To był pierwszy okres, gdy Polska mogła swobodnie rozwijać swoją kulturę bez zewnętrznych nacisków!

Filozofia i kierunki artystyczne

W dwudziestoleciu międzywojennym dominowały filozofie odzwierciedlające niepokój epoki. Katastrofizm głosił, że świat zmierza ku wielkiej katastrofie, co widać było w pesymistycznej sztuce i literaturze.

Psychoanaliza Zygmunta Freuda rewolucjonizowała myślenie o człowieku, dzieląc psychikę na id (nieświadomość), ego (świadomość) i superego (normy etyczne). Równolegle rozwijał się behawioryzm, skupiający się na badaniu zachowań zamiast procesów umysłowych.

W sztuce pojawiły się przełomowe kierunki. Kubizm przedstawiał rzeczywistość geometrycznie z różnych perspektyw jednocześnie. Abstrakcjonizm całkowicie porzucił realistyczne przedstawienia na rzecz form, kolorów i linii. Dadaizm to był czysty bunt – chaos, nonsens i absurd przeciwko tradycyjnemu rozumieniu sztuki.

Surrealizm, inspirowany Freudem, wyrażał sny i nieświadome pragnienia przez dziwaczne, fantastyczne obrazy. Funkcjonalizm w architekturze stawiał na prostotę, użyteczność i minimalizm.

Ciekawostka: Dadaizm zawdzięcza nazwę słowu "dada", które oznacza zabawkę – artyści chcieli, żeby sztuka była tak samo beztroska!

Literatura – cechy i grupy literackie

Literatura dwudziestolecia międzywojennego charakteryzowała się pesymizmem i katastrofizmem – pisarze odczuwali lęk przed zbliżającą się wojną. Jednocześnie prowadzili śmiałe eksperymenty formalne, łamiąc tradycyjne zasady literackie.

Najważniejszą grupą był Skamander z Julianem Tuwimem, Janem Lechoniem i Jarosławem Iwaszkiewiczem. Postulowali "apoteozę codzienności" – pisali językiem potocznym o zwykłych sprawach, odrzucając patetyczność. Charakteryzował ich radosny zachwyt życiem, fascynacja miastem i młodością.

Futuryści (Bruno Jasieński, Aleksander Wat) poszli w przeciwnym kierunku – całkowicie odrzucili tradycję, głosząc "słowa na wolności" i eksperymentując z formą. Awangarda Krakowska Tadeusza Peipera propagowała hasło "3 x M" (miasto, masa, maszyna), kładąc nacisk na precyzję i technikę.

Druga Awangarda z Czesławem Miłoszem reprezentowała już inny nastrój – odeszła od optymizmu, wprowadzając katastrofizm i poczucie zagubienia wobec nadchodzącej wojny.

Na maturę: Umiej rozróżnić optymistyczny Skamander od pesymistycznej Drugiej Awangardy – to częsty temat egzaminacyjny!

Nurty literackie i typy bohaterów

W literaturze międzywojennej rozwinęły się dwa kluczowe nurty. Kreacjonizm dawał artyście prawo do subiektywnego przedstawiania rzeczywistości i tworzenia nierealnych światów. Nurt fantastyczno-groteskowy deformował rzeczywistość przez wyolbrzymienie i łamanie logiki.

Oba nurty znajdziesz u najważniejszych pisarzy epoki: Brunona Schulza, Witolda Gombrowicza i Stanisława Ignacego Witkiewicza. Tworzyli oni dziwaczne, oniryczne światy pełne groteski i fantastyki.

Literatura wprowadzała też nowe typy bohaterów. Zbuntowany młody człowiek (jak Cezary Baryka z "Przedwiośnia") przeciwstawiał się tradycji, szukając swojego miejsca w świecie. Bohater analizujący psychikę drobiazgowo badał swoje zachowania i odczucia, podróżując w głąb siebie.

Kobieta nowoczesna manifestowała swoje potrzeby i stawiała się na równi z mężczyznami, łamiąc konwenanse obyczajowe. Działacz polityczny przeżywał dylematy moralne, zderzając ideały z twardą rzeczywistością.

Tip maturalny: Te typy bohaterów to gotowe charakterystyki do rozprawki – warto je zapamiętać z konkretnymi przykładami!