Podstawowe konwencje literackie

Konwencja literacka to nic innego jak zbiór norm i zasad kształtujących świat przedstawiony w utworze. Wybór konkretnej konwencji zależy od efektu, jaki autor chce wywołać, epoki, w której tworzy oraz przesłania, które pragnie przekazać.

Konwencja realistyczna (mimetyczna) naśladuje rzeczywistość zgodnie z teorią mimesis Arystotelesa. Charakteryzuje się drobiazgowymi opisami, indywidualizacją języka postaci i psychologicznym prawdopodobieństwem. Znajdziesz ją w takich dziełach jak „Lalka" Prusa czy „Zbrodnia i Kara" Dostojewskiego.

Konwencja fantastyczna odchodzi od mimetyzmu, wprowadzając elementy nadnaturalne i cudowne. Czerpie z mitów, baśni i folkloru, zachowując przy tym logiczne następstwo zdarzeń. Doskonałymi przykładami są „Balladyna" Słowackiego i „Dziady" cz. II Mickiewicza.

Konwencja naturalistyczna traktuje tematy w sposób naukowy i empiryczny, przedstawiając rzeczywistość z skrajnym obiektywizmem. Ukazuje człowieka jako istotę podległą biologicznym prawom natury i instynktom. Występuje m.in. w „Lalce" Prusa i „Zbrodni i Karze" Dostojewskiego.

💡 Pamiętaj, że w jednym utworze może występować kilka konwencji jednocześnie! Na przykład w „Lalce" Prusa znajdziesz zarówno elementy realistyczne, jak i naturalistyczne.

Konwencja symboliczna wykorzystuje symbole jako klucz do niedostępnej ludzkiemu poznaniu rzeczywistości. Jest wieloznaczna, pełna niedomówień i metaforycznych obrazów. Doskonale widać to w „Weselu" Wyspiańskiego.

Konwencja groteskowa operuje formami osobliwymi, ekscentrycznymi i zdeformowanymi. Łamie zasady logiki, miesza tragizm z komizmem oraz język wykwintny z wulgarnym. Klasycznym przykładem jest „Ferdydurke" Gombrowicza, gdzie deformacja i przerysowanie służą ukazaniu absurdów rzeczywistości.

Specjalistyczne konwencje literackie

Konwencja baśniowa opiera się na ludowej koncepcji świata z antropomorficzną wizją natury i wiarą w siły nadprzyrodzone. W utworach tej konwencji znajdziesz elementy cudowności, postaci fantastyczne i zwykle zwycięstwo dobra nad złem. Dobrym przykładem są utwory Leśmiana jak „Świdrygajło i Midryga" czy poezja Baczyńskiego.

Konwencja oniryczna ukazuje rzeczywistość jako sen, zacierając granice między tym co realne, a co wyobrażone. Charakteryzuje się zaburzeniem relacji czasoprzestrzennych i przyczynowo-skutkowych. Elementy tej konwencji znajdziesz w „Trenie XIX" Kochanowskiego czy w scenie snu poety w „Dziadach" cz. III Mickiewicza.

Konwencja nadrealistyczna (surrealistyczna) przedstawia świat jako produkt wyobraźni twórcy – zmienny, nielogiczny, oparty na luźnych skojarzeniach. Obszarem zainteresowania jest tu podświadomość, a częstymi środkami wyrazu groteska, ironia i czarny humor. Przykładem są „Sklepy cynamonowe" Schulza.

💡 Rozpoznanie konwencji literackiej w utworze to klucz do jego pełnego zrozumienia! Zwróć uwagę na sposób kreowania świata przedstawionego i język używany przez autora.

Konwencja turpistyczna koncentruje się na estetyce brzydoty, wykorzystując motywy rozkładu, upadku i śmierci. Posługuje się dosadnym, brutalnym słownictwem oraz deformacją. Widoczna jest np. w „Szarych eminencjach zachwytu" Białoszewskiego.

Konwencja postmodernistyczna łączy różne konwencje, elementy kultury elitarnej i masowej. Rzeczywistość ukazywana jest fragmentarycznie, a twórczość traktowana jako zabawa i prowokacja. Charakterystyczne jest wykorzystanie pastiszu i parodii, co doskonale widać w „Kartotece" Różewicza.