Gatunek i cechy komedii

"Skąpiec" to komedia charakteru, w której Molier wykorzystuje różne rodzaje komizmu, by rozśmieszyć i jednocześnie skłonić do refleksji. Utwór zachowuje wszystkie klasyczne cechy komedii: szczęśliwe zakończenie, wyraźny komizm oraz ośmieszanie negatywnych cech i zachowań.

W swojej komedii Molier stosuje zasadę trzech jedności - miejsca, czasu i akcji, co było typowe dla XVII-wiecznego teatru. Cała akcja rozgrywa się w jednym miejscu w ciągu jednego dnia, co potęguje efekt dramatyczny i komiczny zarazem.

Autor wykorzystuje trzy rodzaje komizmu: słowny (gra słów, pomyłki), sytuacyjny (zabawne wydarzenia) oraz komizm postaci (wygląd, zachowanie i poglądy bohaterów). Szczególnie charakterystyczne dla komedii molierowskiej jest wyolbrzymienie jednej dominującej cechy postaci - w tym przypadku skąpstwa.

💡 Ciekawostka: Podczas premiery w 1668 roku sam Molier wcielił się w rolę Harpagona, co pozwoliło mu osobiście zaprezentować publiczności swoją wizję głównego bohatera!

Geneza i problematyka utworu

"Skąpiec" powstał w 1668 roku, inspirowany utworem "Skarb" rzymskiego komediopisarza Plauta. Molier jednak przeniósł akcję do swoich czasów, nadając jej aktualny wymiar społeczny. Tytułowy bohater - Harpagon - to człowiek opętany żądzą pieniądza do tego stopnia, że zaburza to wszystkie jego relacje.

Głównym problemem poruszanym w utworze jest konflikt między miłością do pieniędzy a normalnymi relacjami międzyludzkimi. Harpagon oszczędza na wszystkim, co systematycznie pogarsza jego stosunki z dziećmi - Kleantem i Elizą. Pieniądze stają się dla niego ważniejsze niż uczucia i rodzina.

Akcja rozgrywa się w domu Harpagona w Paryżu w ciągu jednego dnia i splata cztery wątki: miłość Walerego i Elizy, uczucie między Kleantem i Marianną, kradzież szkatułki z pieniędzmi oraz matrymonialne plany samego Harpagona.

💡 W utworze możemy znaleźć wiele uniwersalnych motywów, które są aktualne również dziś: miłość do pieniędzy, samotność, bunt młodych przeciw starszym, miłość pokonującą przeciwności losu.

Główni bohaterowie - część 1

Harpagon to 60-letni wdowiec i skąpiec, który kocha tylko pieniądze. O szkatułce z 10 tysiącami talarów mówi jak o ukochanej osobie, a jej zniknięcie doprowadza go do szaleństwa. Nie dba o dobro swoich dzieci - Elizę i Kleanta - chce je szybko wydać za mąż, by pozbyć się kosztów utrzymania. Swoje plany matrymonialne traktuje jak kolejną transakcję handlową, nie biorąc pod uwagę uczuć innych osób.

Kleant to syn Harpagona, którego ojciec ciągle oskarża o rozrzutność. Zakochany w Mariannie, nie przejmuje się jej niższym statusem materialnym. Buntuje się przeciwko skąpstwu ojca i stara się być niezależny. W przeciwieństwie do ojca, dba o swój wygląd i prowadzi życie towarzyskie.

Eliza, córka Harpagona, żyje w ciągłym osamotnieniu i poniżeniu. Ojciec nie daje jej pieniędzy nawet na ładne stroje. Jest zakochana w Walerym, który uratował ją przed utonięciem. Choć pragnie wyzwolić się spod władzy ojca, sama nie potrafi mu się przeciwstawić i liczy na pomoc ukochanego.

💡 Warto zauważyć, jak Molier skonstruował postać Harpagona - jego skąpstwo jest tak przesadne, że staje się groteskowe, co tworzy doskonały efekt komiczny, ale też skłania do głębszej refleksji nad obsesją posiadania.

Główni bohaterowie - część 2

Walery to zaginiony syn Anzelma i brat Marianny. Zakochał się w Elizie po uratowaniu jej przed utonięciem. Z miłości do dziewczyny porzucił rodzinę i ojczyznę, zatrudniając się u Harpagona. Stara się zdobyć przychylność ojca Elizy poprzez nieustanne pochlebstwa, dostosowując się do jego manii.

Marianna jest córką Anzelma i siostrą Walerego. Mimo zakochania w Kleancie, nie potrafi przeciwstawić się matce i odrzucić oświadczyn Harpagona. Jej dobroć, piękno i bieda stanowią kontrast dla chciwości starego skąpca.

Anzelm, ojciec Walerego i Marianny, jest całkowitym przeciwieństwem Harpagona. Jest hojny i przedkłada dobro swoich dzieci ponad wszystko inne. To właśnie jego szlachetność umożliwia szczęśliwe rozwiązanie całej intrygi.

Ciekawą postacią jest też Jakub, który pełni podwójną funkcję kucharza i woźnicy Harpagona. Jego konflikty z panem wynikające ze skąpstwa Harpagona dostarczają wielu komicznych scen.

💡 Molier mistrzowsko skonstruował bohaterów, tworząc wyraźne kontrasty między nimi. Dobro, hojność i miłość (Anzelm, młodzi zakochani) przeciwstawione są skąpstwu i egoizmowi (Harpagon), co dodatkowo wzmacnia wymowę utworu.

Postacie drugoplanowe

Komedia Moliera zyskuje dodatkową głębię dzięki postaciom drugoplanowym, które wzbogacają intrygę i potęgują komizm sytuacji. Frozyna, sprytna swatka, pomaga w realizacji matrymonialnych planów, umiejętnie manipulując bohaterami dla własnych korzyści.

Strzałka, służący Kleanta, odgrywa kluczową rolę w rozwoju akcji, pomagając swojemu panu w realizacji planów miłosnych. Jego przebiegłość i oddanie młodemu panu kontrastują z zachowaniem służby Harpagona.

Komiczne postacie Ździebełka i Szczygielka, służących Harpagona, chodzących w brudnych, zniszczonych strojach, są żywym dowodem skąpstwa ich pana. Ich nędzny wygląd wywołuje śmiech, ale też współczucie, pokazując jak skąpstwo Harpagona dotyka wszystkich wokół niego.

💡 Nawet poboczne postacie, jak pani Claude (gospodyni Harpagona), mają swój udział w budowaniu atmosfery domu opanowanego przez skąpstwo. Ich obecność pokazuje, że chciwość Harpagona ma wpływ na całe jego otoczenie, nie tylko na najbliższą rodzinę.