Podstawowe pojęcia literackie

Mit to fantastyczna opowieść dotycząca przeszłości, która wyraża wierzenia i wyobrażenia np. Greków. Mity opowiadają o powstaniu świata, życiu bogów czy walce dobra ze złem.

Przypowieść (parabola) to historia, która oprócz znaczenia dosłownego ma głębszy sens - przekazuje zasady postępowania i pouczenia. Symbol to natomiast znak, który poza znaczeniem dosłownym ma treści głębsze i jest wieloznaczny.

Warto wiedzieć! Epika to jeden z trzech rodzajów literackich (obok liryki i dramatu). Charakteryzuje się fabułą, światem przedstawionym, obecnością narratora oraz dialogami i monologami.

Do epiki zaliczamy: mit, legendę, baśń, przypowieść, pamiętnik, dziennik, nowelę, opowiadanie i powieść. Utwory epickie mogą być napisane zarówno wierszem, jak i prozą.

Pisownia "nie" z różnymi częściami mowy

Pamiętaj, że "nie" piszemy łącznie z rzeczownikami, przymiotnikami w stopniu równym i przysłówkami, które pochodzą od przymiotników.

"Nie" piszemy oddzielnie z czasownikami, przymiotnikami od przysłówków, przysłówkami nietworzonymi od przymiotników, zaimkami (z wyjątkiem "nikt"), liczebnikami i wyrażeniami przyimkowymi.

Z imiesłowami "nie" piszemy łącznie. Imiesłowy to nieodmienne formy czasownika, które nie odmieniają się przez osoby. Dzielimy je na przymiotnikowe i przysłówkowe.

Zapamiętaj! Imiesłowy przymiotnikowe odpowiadają na pytania jaki? jaka? jakie? i dzielą się na czynne (z końcówkami -ący, -ąca, -ące) oraz bierne (z końcówkami -ny, -na, -ne, -ty, -ta, -te).

Przykładem imiesłowu czynnego jest "czytający wyrazy", a biernego "czytany list". Imiesłów czynny wyraża cechy związane z aktywnym wykonywaniem czynności, a bierny – podleganie czynności lub stanowi.

Imiesłowy przysłówkowe

Imiesłowy przysłówkowe odpowiadają na pytania jak? kiedy? i są nieodmienne. Dzielimy je na dwa rodzaje.

Imiesłowy współczesne opisują czynności lub stany współczesne z innymi. Mają końcówkę -ąc i tworzymy je od czasowników niedokonanych. Przykład: "Czytając książkę, pił kawę".

Imiesłowy uprzednie opisują czynności lub stany wcześniejsze od innych. Mają końcówki -wszy lub -łszy i tworzymy je od czasowników dokonanych. Przykład: "Przeczytawszy książkę, wypił kawę".

Ważna wskazówka! Kiedy uczysz się o imiesłowach, zwróć uwagę na to, od jakich czasowników je tworzymy – współczesne od niedokonanych, a uprzednie od dokonanych.

Pamiętaj, że imiesłowy przysłówkowe zawsze wskazują na relację czasową między czynnościami.

Odmienne części mowy

Części mowy w języku polskim dzielimy na odmienne i nieodmienne. Przyjrzyjmy się tym pierwszym!

Czasownik nazywa czynności i stany, odpowiada na pytania: co robi? co się dzieje? Odmienia się przez osoby, czasy, liczby, rodzaje, tryby i strony. Może mieć aspekt dokonany lub niedokonany (np. czytać, przeczytać) oraz formę strony czynnej i biernej.

Rzeczownik nazywa osoby, zwierzęta, rośliny, rzeczy, zjawiska i pojęcia. Odpowiada na pytania: kto? co? Odmienia się przez przypadki i liczby oraz ma określony rodzaj.

Ciekawostka! Czasownik w zdaniu zawsze pełni funkcję orzeczenia, natomiast rzeczownik może być podmiotem, dopełnieniem, przydawką, okolicznikiem lub orzeczeniem.

Przymiotnik określa cechy i własności, odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje? Odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje, a większość z nich podlega stopniowaniu.

Więcej o częściach odmiennych i nieodmienne części mowy

Liczebnik oznacza kolejność lub liczbę rzeczy, osób czy zjawisk. Odpowiada na pytania: ile? który z kolei? Może być główny (pięć), porządkowy (piąty) lub zbiorowy (pięciu).

Zaimek zastępuje w wypowiedzi inne wyrazy - rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki lub przysłówki. Odpowiada na pytania części mowy, którą zastępuje i odmienia się jak ona.

Z nieodmiennych części mowy najważniejszy jest przysłówek, który wskazuje na czas, miejsce i sposób wykonywania działania. Odpowiada na pytania: jak? gdzie? kiedy? Przysłówki pochodzące od przymiotników podlegają stopniowaniu.

Pomocna wskazówka! Przysłówek w zdaniu pełni funkcję okolicznika lub orzeczenia, a spójnik łączy wyrazy w zdaniu lub zdania składowe w wypowiedzeniu złożonym.

Spójnik to nieodmienna część mowy służąca do łączenia wyrazów w zdaniu (piękna i młoda) lub zdań składowych w wypowiedzeniu złożonym (Przejdę się albo pojadę tramwajem).

Nieodmienne części mowy

Przyimek wskazuje na relacje przestrzenne, czasowe lub inne. Tworzy wyrażenia przyimkowe, łącząc się z rzeczownikiem lub zaimkiem (za rogiem, przed tobą). Co ważne, przyimek decyduje o przypadku wyrazu, z którym tworzy wyrażenie.

Wykrzyknik służy do wyrażania emocji (och, aj, ojej), naśladuje dźwięki (bam, bec, trach) lub umożliwia przywołanie kogoś (halo, ej).

Partykuła pomaga wyrażać różne aspekty wypowiedzi: pewność lub przypuszczenie (na pewno, chyba), życzenie (oby, niech), potwierdzenie lub zaprzeczenie (tak, owszem, nie), pytanie (czy) czy ograniczenie (tylko, dopiero).

Zapamiętaj! Partykuły mogą też wzmacniać siłę przekazywanych słów, np. "Spójrz na to!", "Ile razy mam powtarzać!", "Nawet mnie nie zapytałeś!".

Znajomość wszystkich części mowy pomaga poprawnie budować wypowiedzi i rozumieć zasady gramatyki. Dzięki temu będziesz mógł/mogła lepiej wyrażać swoje myśli w mowie i piśmie.