Życie i twórczość Safony

Safona pochodziła z arystokratycznego rodu na wyspie Lesbos. Była mistrzynią liryki miłosnej i stworzyła tzw. pieśni eolskie. Prowadziła szkołę dla dziewcząt zwaną thiasos, gdzie młode arystokratki czciły boginię Afrodytę. Mimo homoerotycznych skłonności, które przypisała jej późniejsza tradycja, Safona miała męża i córkę Kleis.

Twórczość Safony pierwotnie obejmowała około 6000 wierszy zebranych w 9 księgach, jednak do naszych czasów przetrwało jedynie kilka całych utworów i kilkaset fragmentów. Poetka pisała głównie o miłości w różnych odcieniach - nie tylko erotycznej, ale również macierzyńskiej. W jej wierszach pojawiały się także opisy piękna przyrody, przyjaźni i namiętności.

Safona jest twórczynią strofy safickiej - typu wiersza czterowersowego, który dzieli się na strofę mniejszą i większą. To kunsztowna forma metryczna, która stała się popularna w poezji europejskiej. Za swoją twórczość została przez Platona nazwana "dziesiątą Muzą".

Warto wiedzieć! Safona tworzyła różne gatunki poezji: hymny, modlitwy, erotyki i epitalamia (pieśni weselne). Jej utworem autotematycznym jest "Pogarda dla nieznającej poezji", w którym podkreśla, że liryka zapewnia twórcom nieśmiertelną sławę.

Miłość w poezji Safony

Safona pokazuje miłość jako uczucie ambiwalentne - może być zarówno źródłem szczęścia, jak i przyczyną ogromnego cierpienia. W swojej poezji poetka bardzo dokładnie analizuje emocje związane z zakochaniem, doceniając zarówno duchowy, jak i zmysłowy wymiar tego uczucia.

Do naśladowczyń poezji Safony w starożytności należały Erynna i Nossis. W poezji polskiej jej tradycję kontynuowały Maria Pawlikowska-Jasnorzewska i Halina Poświatowska. Pawlikowska napisała wiersz "Róże dla Safony", w którym przeciwstawia przemijającą historię wiecznie odradzającej się naturze, symbolizowanej przez motywy obecne w twórczości greckiej poetki.

Wiersz "Do przyjaciółki" przedstawia moment rozstania dwóch kobiet. Jedna z nich, prawdopodobnie uczennica Safony, musi ją opuścić. Dialog między nimi jest pełen żalu i tęsknoty, ale też pięknych wspomnień wspólnie spędzonych chwil:

"Lubiłaś ozdabiać włosy świeżymi kwiatami, wiankami z fiołków i żółtych róż."

Czy wiesz? Wiersz "Do przyjaciółki" można odczytać jako przykład bardzo osobistej, intymnej poezji Safony, w której wspomnienia o wspólnych zabawach, tańcach i pieśniach urywają się nagle w ostatnim, niedokończonym wersie: "W wioślane dni..."

Kontrowersyjna poezja miłosna

Wiersz "Dwie przyjaciółki" przedstawia bardzo bliską relację dwóch kobiet, które muszą się rozstać. Utwór ma formę dialogu, w którym Safona obiecuje swojej przyjaciółce, że jeśli ta zapomni o wspólnych przeżyciach, ona sama jej o nich przypomni. Poetka przywołuje obrazy wspólnie spędzonych dni - ozdabianie włosów kwiatami, odpoczynek na miękkich poduszkach i uczestnictwo w zabawach.

Poezja grecka nie unikała tematów kontrowersyjnych, w tym relacji między osobami tej samej płci. Nazwa wyspy Lesbos, na której mieszkała Safona, stała się źródłem określenia miłości dwóch kobiet. Utwór ma charakter osobisty, wręcz intymny, co widać w nostalgicznych wspomnieniach:

"I nie było zabawy bez nas, nie było święta bez tańców i pieśni."

Wiersz "Zazdrość" to znakomity przykład liryki erotycznej Safony. Podmiot liryczny, utożsamiany z poetką, opisuje swoje uczucia, gdy obserwuje rozmowę kobiety (prawdopodobnie jej uczennicy) z mężczyzną. Mężczyzna zostaje porównany do boga, co podkreśla jego niedostępność dla obserwatorki:

"Podobny do boga wydaje mi się Ten mężczyzna, który siadł naprzeciwko"

Pamiętaj! W "Zazdrości" poetka mistrzowsko opisuje fizyczne objawy zazdrości i miłości - utratę głosu, plątanie się języka, płomień przebiegający przez ciało, szum w uszach. Te opisy świadczą o wnikliwej obserwacji własnych emocji i zdolności do ich poetyckiego wyrażenia.

Anatomia zazdrości i miłości

"Zazdrość" to jeden z najsłynniejszych wierszy Safony, napisany słynną strofą saficką większą. Poetka tworzy w nim trójkąt postaci: obserwatorka (podmiot liryczny), obserwowana kobieta oraz mężczyzna. Obserwatorka doświadcza silnych emocji, widząc obiekt swojego uczucia w towarzystwie mężczyzny.

Safona szczegółowo opisuje fizjologiczne symptomy miłości i zazdrości:

"A gdy na ciebie patrzę, głosu z krtani Dobyć nie mogę Plącze mi się język, zamiera słowo, Powolny płomień przenika me ciało"

Te emocje są tak intensywne, że przypominają przebieg choroby, a w ostateczności prowadzą do stanu podobnego śmierci. Poetka używa hiperboli (np. "bardziej zielona od zielonej trawy"), aby podkreślić ekstremalne uczucia, których doświadcza. Centralnym problemem wiersza jest utrata kontroli - nad ciałem, nad własnymi uczuciami i nad sytuacją.

Mężczyzna opisany jako "podobny do boga" symbolizuje zarówno niedostępność innego świata dla poetki (która preferuje kobiety), jak i fakt, że posiada on to, czego ona pragnie - uwagę ukochanej kobiety.

Spróbuj zrozumieć! W poezji Safony miłość nigdy nie jest tylko duchowa - ma zawsze wymiar zmysłowy i cielesny. Dlatego jej opisy uczuć są tak namacalne i intensywne, oddziałujące na wszystkie zmysły.

Dialog z boginią miłości

W wierszu "Do Afrodyty" Safona zwraca się bezpośrednio do bogini piękna i miłości. Już tytuł utworu jest apostrofą, która zapowiada, że cały tekst będzie formą modlitwy czy prośby skierowanej do bóstwa. Podmiot liryczny, utożsamiany z poetką, prosi boginię o pomoc w nieszczęśliwej miłości.

Ciekawym paradoksem jest to, że podmiot liryczny jednocześnie obwinia Afrodytę za swoje cierpienie (bo to ona jest odpowiedzialna za miłość) i prosi ją o pomoc:

"Nęcąca w zdradne sieci córo Zeusa, I blagam, smutkiem nie dręcz mego serca."

Wiersz przedstawia dialog między światem ludzkim a boskim (sacrum i profanum). Afrodyta jest ukazana jako bóstwo posiadające ludzkie cechy - empatię, współczucie i chęć pomocy. Ta bliskość bogini i człowieka jest charakterystyczna dla greckiej religii.

Utwór jest napisany w formie strofy safickiej, składającej się z czterech wersów: trzech jedenastozgłoskowych i jednego pięciozgłoskowego. Język wiersza jest bogaty w środki stylistyczne, zwłaszcza epitety: "złoty wóz", "czarna ziemia", "serdeczny żar".

Ciekawostka! Przez zwrócenie się do Afrodyty Safona pokazuje, że miłość w starożytnej Grecji uważano za siłę pochodzącą z zewnątrz, nad którą człowiek nie ma kontroli. Bogini mogła zarówno zesłać miłość, jak i ją odebrać.