Starożytność — nazwa i ramy czasowe

Antyk (starożytność klasyczna) to epoka otwierająca dzieje kultury śródziemnomorskiej, obejmująca dorobek kulturalny cywilizacji Bliskiego Wschodu i basenu Morza Śródziemnomorskiego. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa antiquus ("dawny").

Epoka rozpoczyna się wraz z wynalezieniem pisma, a kończy w 476 r. n.e. wraz z upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego. W okresie VIII-V w. p.n.e. rozwijały się miasta-państwa takie jak Ateny czy Sparta, a także wykształciły się idee ustroju demokratycznego.

Szczytowy okres starożytności $V-IV w. p.n.e.$ to rozkwit demokracji ateńskiej pod rządami Peryklesa oraz rozwój literatury, sztuki i filozofii. Wtedy tworzyli wielcy tragicy: Ajschylos, Sofokles i Eurypides, a także powstały fundamenty filozofii za sprawą myślicieli takich jak Sokrates, Platon i Arystoteles.

Warto wiedzieć! To właśnie w starożytności narodził się teatr oraz powstały dwa wielkie eposy przypisywane Homerowi — Iliada i Odyseja, które do dziś inspirują twórców na całym świecie.

Filary kultury europejskiej

Nasza kultura opiera się na symbolicznych fundamentach, które można określić jako Ateny, Rzym i Jerozolima – czyli dorobek starożytnych Greków i Rzymian oraz chrześcijaństwo wywodzące się z Biblii.

Spuścizna antyku jest ogromna i nadal obecna w naszym życiu. To z niej wywodzą się mity, które stały się źródłem motywów i toposów w późniejszej kulturze. Antyk dał nam teatr i wiele gatunków literackich, filozofię (z której wyrasta niemal cała europejska myśl), prawo rzymskie (podstawa współczesnych systemów prawnych), ideę demokracji, podstawy nauk ścisłych i medycyny.

Z kolei dziedzictwo biblijne stworzyło podwaliny zachodniego systemu etycznego i dało początek judaizmowi i chrześcijaństwu. Biblia stała się niewyczerpanym źródłem motywów, symboli i gatunków literackich (psalm, apokalipsa, przypowieść), a idee chrześcijańskie stały się podstawą europejskiego uniwersalizmu.

Ciekawostka: Słowo "klasyczny" pochodzi od łacińskiego classicus oznaczającego "wzorcowy, doskonały". Do dziś niektórzy artyści wzorują się na antycznym ideale piękna opartym na harmonii i proporcjach.

Filozofia grecka

Grecka myśl filozoficzna miała na celu poznanie rzeczywistości i określenie miejsca człowieka w świecie. Pierwsi filozofowie poszukiwali podstawowej zasady decydującej o naturze kosmosu.

Najważniejsi myśliciele tego okresu to:

• Heraklit – głosił, że pierwszą zasadą jest ogień i że wszystko znajduje się w ciągłym ruchu (panta rhei – "wszystko płynie")
• Sokrates – twierdził, że zasady moralne są stałe, a mądrość można znaleźć w głębi duszy; znany z powiedzenia "Wiem, że nic nie wiem"
• Platon – twórca idealizmu (świat materialny jest niedoskonałym odbiciem świata idei)
• Arystoteles – uważał, że świat nie jest ani wyłącznie materialny, ani tylko duchowy; propagował zasadę "złotego środka"

W starożytności rozwinęło się także kilka szkół filozoficznych o różnych poglądach na życie:

• Stoicy – cenili akceptowanie praw natury, kierowanie się rozumem, dążenie do równowagi ducha
• Epikurejczycy – głosili, że celem życia jest szczęście i przyjemność; propagowali zasadę carpe diem ("chwytaj dzień")
• Cynicy – odrzucali normy społeczne, uznając prymat jednostki nad społeczeństwem

Pomyśl: Które z tych filozoficznych podejść do życia najbardziej przypomina Twoje? Może czasem jesteś stoikiem, zachowując spokój wobec trudności, a innym razem epikurejczykiem, ciesząc się chwilą?

Sztuka antyku

Antyczna sztuka opierała się na precyzyjnych regułach. Najważniejszą z nich było dążenie do doskonałych proporcji – wyrażanych liczbowo stosunków między poszczególnymi elementami a całością. Miało to zapewnić harmonię, która była warunkiem piękna.

Starożytni Grecy kierowali się zasadą mimesis, czyli naśladowania rzeczywistości. Nie chodziło jednak o dosłowne kopiowanie, ale o przedstawianie świata takim, jaki powinien być – idealnym i harmonijnym. Celem sztuki było wywołanie u odbiorcy emocji i oczyszczenia go z nich (katharsis).

Wyjątkowym osiągnięciem antyku był teatr, który narodził się z uroczystości ku czci Dionizosa – boga płodności i wina. Aktorami byli wyłącznie mężczyźni, występujący w kostiumach, na koturnach, w perukach i maskach. Przedstawienia dzieliły się na tragedie (ukazujące losy wybitnych postaci obciążonych fatum) i komedie (przedstawiające zabawne historie z życia codziennego).

Czy wiesz, że... Greckie słowo "teatr" (théatron) pochodzi od czasownika "theáomai", który oznacza "patrzeć", "oglądać". Teatr był więc dosłownie "miejscem do oglądania"!

Wzorce osobowe antyku

Starożytność stworzyła kilka ponadczasowych wzorców osobowych, które do dziś funkcjonują w kulturze:

Heros to nieustraszony, honorowy i bezkompromisowy wojownik, biegły w rzemiośle żołnierskim i mający posłuch wśród podwładnych. Przykładem są Achilles i Hektor z "Iliady" Homera. Możesz ich odnaleźć we współczesnych filmach o superbohaterach!

Buntownik odważnie łamie nawet reguły ustanowione przez bogów, jest gotowy do poświęceń w imię wyznawanych wartości. Najsłynniejszym buntownikiem był Prometeusz, który ukradł bogom ogień, by dać go ludziom.

Tułacz (homo viator) to podróżnik konsekwentnie poszukujący drogi do celu, dzielnie radzący sobie z trudnościami, otwarty na świat i sprytny. Wzorem tułacza jest Odys (Odyseusz) z "Odysei" Homera.

Bohater tragiczny stoi przed niemożliwym do rozwiązania konfliktem – każdy wybór przyniesie złe skutki. Jego losem kieruje przeznaczenie (fatum), jest obciążony winą tragiczną i skazany na klęskę. Przykładem są postacie z tragedii Sofoklesa – Antygona i król Edyp.

Zastanów się: Który z tych wzorców jest Ci najbliższy? Z jaką postacią najłatwiej byłoby Ci się utożsamić?

Literatura antyku

Literatura starożytna stworzyła wiele gatunków, które rozwijają się do dziś. Najważniejsze z nich to:

Epos – najstarszy gatunek epicki, długi utwór wierszowany opowiadający o legendarnych bohaterach i przełomowych wydarzeniach. W antyku istniały różne rodzaje eposów: religijny ("Teogonia"), rycerski ("Iliada") i fantastyczny ("Odyseja").

Tragedia – gatunek dramatyczny ukazujący bohatera i jego losy podporządkowane fatum, zdążającego nieuchronnie ku katastrofie. Klasycznym przykładem jest "Król Edyp" Sofoklesa.

Komedia – utwór dramatyczny o pogodnej treści i szczęśliwym zakończeniu, często wyśmiewający ludzkie wady i społeczne absurdy.

Wśród gatunków lirycznych wyróżniały się pieśń (utwór stroficzny z refrenami) i oda (patetyczny utwór pochwalny, opiewający ważne wydarzenia, osoby lub idee).

Literatura antyczna kierowała się kilkoma ważnymi zasadami: mimesis (naśladowanie rzeczywistości), decorum (stosowność formy i stylu do treści), podporządkowanie funkcjom (np. wywołanie katharsis) oraz proporcjonalność (harmonia elementów kompozycji).

Wskazówka: Jeśli znasz już zasady literatury antycznej, łatwiej zrozumiesz późniejsze epoki, które albo nawiązywały do tych reguł (renesans, klasycyzm), albo świadomie je łamały (barok, romantyzm).