Wojna i okupacja - podstawowe pojęcia

Lata 1939-1945 (i do końca lat 40.) to okres naznaczony okupacją, czyli terrorem wobec ludności, masowymi egzekucjami i obozami. Holokaust (Shoah) oznaczał zagładę 6 milionów europejskich Żydów dokonaną przez nazistów, będącą ekstremalnym przejawem antysemityzmu.

Pokolenie Kolumbów to generacja polskiej młodzieży urodzonej około 1920 roku, wchodząca w dorosłość w czasie II wojny światowej. Ich doświadczenie określano jako Apokalipsę spełnioną - wrażenie, że nastąpił zapowiadany kres cywilizacji. W literaturze pojawia się też pojęcie procesu zlagrowania - sytuacji, gdy człowiek przyjmuje wszelkie zasady panujące w obozie, tracąc wolność i człowieczeństwo.

W wierszu "Pokolenie" Krzysztof Kamil Baczyński przedstawia apokaliptyczny obraz wojny i tragizm swojego pokolenia. Młodzi Polacy walczący z bronią w ręku przypominają romantycznych bohaterów, jednak podmiot liryczny ma świadomość niejednoznaczności ich wyborów i prawdopodobnej zagłady.

Warto zapamiętać: W literaturze wojennej pojawia się nowe ujęcie tragizmu - bohaterowie nie mają wyboru, wszystko zostało za nich zdecydowane, a ich los najczęściej kończy się śmiercią.

Z kolei opowiadanie "Proszę państwa do gazu" Tadeusza Borowskiego pokazuje zlagrowanego człowieka. Więźniowie pracujący przy rozładunku transportów do komór gazowych, choć są świadkami koszmaru, nie potrafią już współczuć - następuje ich dehumanizacja. Paradoksalnie, chcą jak najszybszego rozładunku, by zakończyć swoją pracę przy transporcie ofiar.

Literackie świadectwa zagłady

W "Innym Świecie" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego poznajemy autentyczny zapis wspomnień z sowieckiego obozu pracy w Jercewie z lat 1940-42. Autor przedstawia łagier jako miniaturę systemu totalitarnego, gdzie życie to ciągła walka o przetrwanie. Historia Kostylewa, który okaleczał się ogniem by uniknąć pracy, jest jednym z wielu przejmujących obrazów desperacji więźniów.

"Zdążyć przed Panem Bogiem" Hanny Krall to poruszająca rozmowa z Markiem Edelmanem o życiu w warszawskim getcie. Bez patosu opisuje ludzi sprzedających się za bochenek chleba na Umschlagplatz czy matkę próbującą zjeść swoje dziecko z głodu. Edelman po wojnie został lekarzem i traktował swoją pracę jako wyścig z Bogiem - starał się ratować najtrudniejsze przypadki, a gdy nie udawało się uratować życia, zapewniał przynajmniej godną śmierć.

Ważnym momentem historycznym było powstanie w getcie warszawskim w 1943 roku. Dla wielu jego uczestników był to świadomy wybór godnej śmierci zamiast biernego oczekiwania na zagładę.

Kluczowa myśl: W literaturze obozowej często pojawia się motyw odwróconej relacji z Bogiem - bohaterowie jak Edelman "mają rachunki do wyrównania z Bogiem", próbują sami decydować o ludzkim życiu lub zapewniać godną śmierć tam, gdzie wydaje się, że Bóg o nich zapomniał.