Geneza integracji europejskiej

Początki integracji europejskiej sięgają 1950 roku, kiedy francuski polityk Jean Monnet zaproponował utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS). Pomysł ten został publicznie przedstawiony 9 maja 1950 roku przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana.

Plan Schumana miał kilka ważnych celów: przezwyciężenie wrogości między Francją a Niemcami, odbudowę zniszczonej przez wojnę gospodarki europejskiej oraz podniesienie jakości życia obywateli. Do pierwszej europejskiej wspólnoty przystąpiły: Niemcy, Francja, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg - kraje, które do dziś stanowią rdzeń integracji.

25 marca 1957 roku te same państwa podpisały Traktaty Rzymskie, powołując Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EURATOM). W tym samym okresie realizowano również Plan Marshalla - amerykański program pomocy gospodarczej dla Europy obejmujący bezzwrotne pożyczki, kredyty oraz dostawy surowców i żywności.

Ciekawostka! Data 9 maja, kiedy Robert Schuman przedstawił swój plan, jest obecnie obchodzona jako Dzień Europy. To symboliczne święto upamiętnia początek procesu integracji europejskiej.

Pierwsze wspólnoty europejskie

Europejska Wspólnota Węgla i Stali, powstała na mocy traktatu paryskiego, rozpoczęła działalność w 1952 roku z siedzibą w Luksemburgu. Została powołana na 50 lat. Jej główne cele obejmowały: utworzenie wspólnego rynku surowców strategicznych, racjonalizację produkcji i wydobycia oraz kontrolę produkcji.

W ramach EWWiS powstały pierwsze organy ponadnarodowe: Wysoka Władza (poprzedniczka Komisji Europejskiej), Rada Ministrów, Zgromadzenie (zalążek Parlamentu Europejskiego) oraz Trybunał Sprawiedliwości. Te instytucje stały się podstawą przyszłego systemu instytucjonalnego Unii Europejskiej.

Europejska Wspólnota Gospodarcza, utworzona traktatem rzymskim z 1957 roku, miała szersze cele gospodarcze: zniesienie ceł między państwami członkowskimi, utworzenie wspólnego rynku gospodarczego, prowadzenie wspólnej polityki rolnej i transportowej oraz zapewnienie wolnej konkurencji.

Druga wspólnota powołana traktatami rzymskimi - Europejska Wspólnota Energii Atomowej (EURATOM) - koncentrowała się na rozwoju energetyki jądrowej. Jej zadaniami były: koordynacja dostaw materiałów rozszczepialnych, rozwój badań nad technologią jądrową oraz pokojowa współpraca w tej dziedzinie.

Warto zapamiętać! Te trzy wspólnoty: EWWiS, EWG i EURATOM, choć początkowo działały oddzielnie, stworzyły fundament pod dzisiejszą Unię Europejską.

Rozwój terytorialny Unii Europejskiej

Proces rozszerzania Wspólnot Europejskich, a później Unii Europejskiej, odbywał się etapami. Początek dało sześć państw założycielskich, które w 1957 roku utworzyły pierwsze wspólnoty: Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Włochy i RFN (od 1990 zjednoczone Niemcy).

W 1973 roku doszło do pierwszego rozszerzenia – dołączyły Dania, Irlandia i Wielka Brytania (która opuściła UE w 2020 roku). Kolejne rozszerzenia to: Grecja (1981) oraz Hiszpania i Portugalia (1986), które wzmocniły południowe skrzydło Wspólnoty.

Po upadku muru berlińskiego, w 1995 roku, do UE przystąpiły kraje neutralne: Austria, Finlandia i Szwecja. Największe rozszerzenie miało miejsce w 2004 roku, kiedy przyjęto dziesięć nowych państw, w tym Polskę oraz inne kraje Europy Środkowo-Wschodniej: Czechy, Estonię, Litwę, Łotwę, Słowację, Słowenię, Węgry, a także Cypr i Maltę.

Późniejsze rozszerzenia objęły: Bułgarię i Rumunię (2007) oraz Chorwację (2013). Obecnie Unia Europejska liczy 27 państw członkowskich, ale proces rozszerzenia nie jest zamknięty – kolejne kraje aspirują do członkostwa.

Uwaga! Rozszerzenie z 2004 roku, nazywane „wielkim rozszerzeniem", zmieniło charakter Unii – z zachodnioeuropejskiej wspólnoty przekształciła się w organizację ogólnoeuropejską, obejmującą większą część kontynentu.

Reformy traktatowe (1986-1992)

Jednolity Akt Europejski z 1986 roku był pierwszą poważną rewizją traktatów rzymskich. Został podpisany w Luksemburgu i Hadze, a wszedł w życie 1 lipca 1987 roku. Jego głównym celem było utworzenie do końca 1992 roku jednolitego rynku wewnętrznego – obszaru bez granic, w którym zapewniono swobodny przepływ osób, towarów, usług i kapitału.

JAE wprowadził także zmiany instytucjonalne: zwiększył kompetencje Parlamentu Europejskiego, zreformował procedury decyzyjne w Radzie oraz poszerzył kompetencje Wspólnoty w różnych dziedzinach. Dokument ten zapoczątkował również współpracę państw członkowskich w zakresie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa.

Traktat z Maastricht (podpisany 7 lutego 1992 roku, wszedł w życie 1 listopada 1993 roku) był przełomowym dokumentem, który ustanowił Unię Europejską. Wprowadził on koncepcję Unii Gospodarczej i Walutowej oraz wspólnej waluty euro (wprowadzonej do obiegu w 1999 roku).

Do najważniejszych postanowień traktatu z Maastricht należały: ustanowienie obywatelstwa Unii Europejskiej, wzmocnienie ochrony praw człowieka, prowadzenie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz rozwój współpracy w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Traktat ten wprowadził również strukturę trzech filarów UE.

To musisz wiedzieć! Traktat z Maastricht wprowadził nazwę "Unia Europejska", zastępując dotychczasowe określenie "Wspólnoty Europejskie". Był to moment narodzin UE w formie, którą znamy dziś.

Struktura filarowa Unii Europejskiej

Traktat z Maastricht wprowadził charakterystyczną strukturę trzech filarów Unii Europejskiej, która funkcjonowała aż do traktatu lizbońskiego. Każdy filar miał inny charakter i obejmował różne obszary współpracy.

I filar (wspólnotowy) obejmował sprawy gospodarcze, w tym unię celną, politykę rolną, strukturalną, handlową i walutową, a także transport, kulturę, naukę, ochronę zdrowia i środowiska. W tym filarze decyzje podejmowane były na poziomie ponadnarodowym przez instytucje UE, a prawo wspólnotowe miało pierwszeństwo przed krajowym.

II filar koncentrował się na wspólnej polityce zagranicznej i bezpieczeństwa. Obejmował on wspólne stanowiska w polityce międzynarodowej, działania na rzecz utrzymania pokoju, praw człowieka i demokracji oraz bezpieczeństwa zewnętrznego. W przeciwieństwie do I filaru, tutaj decyzje podejmowano na zasadzie współpracy międzyrządowej.

III filar dotyczył wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Obejmował politykę azylową, imigracyjną, walkę z przestępczością, narkotykami, terroryzmem oraz współpracę policyjną i sądową. Podobnie jak w II filarze, decyzje podejmowane były przez rządy państw członkowskich, a nie instytucje ponadnarodowe.

Zapamiętaj! Tylko w I filarze Unia miała pełną kompetencję prawodawczą. W pozostałych dwóch filarach współpraca miała charakter międzyrządowy, co oznaczało, że państwa członkowskie zachowywały większą kontrolę nad procesem decyzyjnym.

Reforma instytucjonalna UE - traktaty nicejski i lizboński

Traktat nicejski, podpisany 26 lutego 2001 roku, miał przygotować instytucje Unii do funkcjonowania po planowanym dużym rozszerzeniu. Najważniejsze zmiany dotyczyły składu Komisji Europejskiej (jeden komisarz z każdego państwa członkowskiego) oraz wzmocnienia pozycji jej Przewodniczącego.

Traktat rozszerzył również zakres spraw, w których Rada UE mogła podejmować decyzje większością kwalifikowaną, rezygnując z wymogu jednomyślności. Wprowadził także reformy organizacyjne w Sądzie Pierwszej Instancji. Ciekawostką jest to, że początkowo Irlandczycy odrzucili traktat w referendum, a zaakceptowali go dopiero w drugim głosowaniu w 2002 roku.

Traktat lizboński, który wszedł w życie 1 grudnia 2009 roku, stanowił najgłębszą reformę Unii od czasów Maastricht. Przede wszystkim nadał UE osobowość prawną i zlikwidował strukturę filarową, choć zachował pewną odrębność w obszarach wcześniej należących do II i III filaru.

Do najważniejszych zmian należało ustanowienie stałego Przewodniczącego Rady Europejskiej (zamiast rotacyjnej prezydencji), zwiększenie uprawnień Parlamentu Europejskiego oraz wprowadzenie europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Traktat dołączył też Kartę praw podstawowych do dorobku prawnego UE i – co ciekawe – określił procedurę wystąpienia z Unii, która została później wykorzystana przez Wielką Brytanię.

Warto zauważyć! Traktat lizboński wprowadził nowy system podejmowania decyzji w Radzie UE: większość kwalifikowaną osiąga się, gdy za decyzją głosuje 55% państw członkowskich reprezentujących co najmniej 65% ludności Unii. Ten system, nazywany "podwójną większością", obowiązuje do dziś.

Rada Europejska i jej kompetencje

Rada Europejska z siedzibą w Brukseli to kluczowa instytucja, która wyznacza ogólne kierunki polityczne Unii Europejskiej. W jej skład wchodzą szefowie państw i rządów krajów członkowskich, przewodniczący Rady Europejskiej (obecnie Charles Michel) oraz przewodniczący Komisji Europejskiej (Ursula von der Leyen).

Spotkania Rady Europejskiej, nazywane potocznie "szczytami", odbywają się zwykle cztery razy w roku. Większość decyzji podejmowana jest w drodze konsensusu, choć w niektórych przypadkach stosuje się głosowanie jednomyślne lub większością kwalifikowaną. Prawo głosu przysługuje wyłącznie szefom państw i rządów.

Do głównych kompetencji Rady Europejskiej należy określanie ogólnych kierunków i priorytetów politycznych UE. Choć nie ma uprawnień ustawodawczych, zajmuje się rozwiązywaniem najtrudniejszych kwestii politycznych, kształtowaniem wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz nominowaniem kandydatów na najważniejsze stanowiska w UE.

Rada Europejska może również wezwać Komisję Europejską do przedstawienia wniosku ustawodawczego w konkretnej sprawie lub przekazać daną kwestię do rozpatrzenia przez Radę UE (która jest odrębną instytucją).

Nie pomyl! Rada Europejska to nie to samo co Rada Unii Europejskiej (w której zasiadają ministrowie) ani Rada Europy (która jest organizacją międzynarodową niezwiązaną z UE). Te trzy instytucje często są mylone, ale pełnią zupełnie różne funkcje.

Komisja Europejska - serce administracji unijnej

Komisja Europejska to główny organ wykonawczy UE z siedzibą w Brukseli. Ma charakter kolegialny i ponadnarodowy, co oznacza, że jej członkowie działają w interesie całej Unii, a nie poszczególnych państw. W jej skład wchodzi 27 komisarzy - po jednym z każdego kraju członkowskiego.

Na czele Komisji stoi przewodnicząca - obecnie Ursula von der Leyen. Polskę reprezentuje komisarz Janusz Wojciechowski. Wśród siedmiu wiceprzewodniczących znajduje się również Wysoki Przedstawiciel UE ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa (Joseph Borrell). Kadencja komisarzy trwa 5 lat.

Procedura powołania Komisji jest złożona. Najpierw Rada Europejska wybiera kandydata na przewodniczącego (większością 55% krajów członkowskich reprezentujących 65% ludności UE). Następnie Parlament Europejski musi wyrazić zgodę na tę nominację. Dopiero po zatwierdzeniu całego składu Komisji przez PE, może ona rozpocząć pracę.

Komisja zarządza politykami UE i przydziela środki finansowe - przygotowuje roczny budżet, który musi zostać zatwierdzony przez Parlament i Radę. Nadzoruje również wydatkowanie środków, a sama jest kontrolowana przez Europejski Trybunał Obrachunkowy. Ponadto KE reprezentuje UE na arenie międzynarodowej i negocjuje umowy międzynarodowe.

To kluczowe! Komisja Europejska ma wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej w UE - tylko ona może przedkładać projekty aktów prawnych. Jest to jedna z jej najważniejszych kompetencji, która czyni ją wyjątkową wśród instytucji europejskich.

Komisja Europejska i Parlament Europejski

Komisja Europejska, oprócz inicjatywy ustawodawczej, odpowiada za egzekwowanie prawa unijnego we wszystkich państwach członkowskich. Wraz z Trybunałem Sprawiedliwości dba, by przepisy UE były właściwie stosowane. KE może wnieść skargę przeciwko państwu członkowskiemu, które nie wypełnia swoich zobowiązań.

Komisja podlega kontroli politycznej. Za wykonanie budżetu odpowiada przed Parlamentem Europejskim, który udziela jej absolutorium na podstawie sprawozdania Trybunału Obrachunkowego. Parlament może również uchwalić wotum nieufności wobec całej KE (większością ¾ głosów), co skutkuje jej dymisją.

Parlament Europejski ma siedziby w trzech miastach: Strasburgu (sesje plenarne), Brukseli (komisje) i Luksemburgu (sekretariat). Obecnie liczy 705 posłów, a jego przewodniczącą jest Roberta Metsola, wybrana na 2,5-letnią kadencję. Historia PE sięga 1952 roku, kiedy powstało Wspólne Zgromadzenie EWWiS, ale pierwsze bezpośrednie wybory odbyły się dopiero w 1979 roku.

Wewnętrzna struktura PE obejmuje Prezydium (przewodniczący, 14 wiceprzewodniczących i 5 kwestorów), Konferencję przewodniczących (szefowie frakcji politycznych) oraz komisje parlamentarne. Posłowie grupują się we frakcje polityczne - ponadnarodowe grupy o podobnych poglądach. Do utworzenia frakcji potrzeba co najmniej 25 posłów z jednej czwartej państw członkowskich.

Pamiętaj przed egzaminem! Kadencja europosłów trwa 5 lat. Posiadają oni mandat wolny, co oznacza, że nikt nie może im nakazać, jak mają głosować. Obowiązuje ich zasada niepołączalności stanowisk - nie mogą jednocześnie pełnić innych ważnych funkcji politycznych.

Parlament Europejski - działanie i wybory

Parlament Europejski podejmuje decyzje stosując różne rodzaje większości. Sprawy organizacyjne rozstrzygane są zwykłą większością głosów, uchwalenie budżetu wymaga większości bezwzględnej, a wotum nieufności dla Komisji Europejskiej czy zgoda na powołanie komisarzy - większości kwalifikowanej (¾ głosów). Do ważności głosowania wymagana jest obecność co najmniej ⅓ posłów (quorum).

PE obraduje w trybie sesyjnym. Sesje plenarne odbywają się w Strasburgu, natomiast prace komisji parlamentarnych mają miejsce głównie w Brukseli. To właśnie w komisjach odbywa się większość prac merytorycznych nad projektami aktów prawnych.

Wybory do Parlamentu Europejskiego odbywają się co 5 lat we wszystkich państwach członkowskich. Są powszechne, bezpośrednie i tajne, ale szczegółowe ordynacje wyborcze różnią się między krajami. Czynne prawo wyborcze (prawo głosowania) przysługuje zwykle od 18 lat, a bierne (prawo kandydowania) - od 21 lat.

Frakcje polityczne w PE są kluczowym elementem jego funkcjonowania. To one, a nie przynależność narodowa, decydują o rozkładzie głosów w głosowaniach. Posłowie jednej narodowości często należą do różnych frakcji, co odzwierciedla pluralizm polityczny wewnątrz państw członkowskich.

Czy wiesz, że... Polska ma obecnie 52 eurodeputowanych w Parlamencie Europejskim. To trzecia co do wielkości reprezentacja krajowa po Niemczech (96) i Francji (79). Liczba mandatów przydzielanych poszczególnym krajom jest proporcjonalna do liczby ludności, ale z zastosowaniem zasady degresywnej proporcjonalności, która faworyzuje mniejsze państwa.