Czym są prawa człowieka?

Prawa człowieka to uprawnienia, które posiadasz od momentu narodzin aż do śmierci – nie wymagają one żadnego uzasadnienia. Opierają się na koncepcji przyrodzonej i niezbywalnej godności, która podkreśla szczególną wartość każdej osoby. Ta godność nie może być ani stopniowana, ani różnicowana.

Historia praw człowieka sięga starożytności, gdy w Grecji formułowano pierwsze idee o naturalnej wolności człowieka. W średniowieczu rozwijano koncepcję praw naturalnych, a ważnym krokiem była Wielka Karta Swobód z 1215 roku. Przełomem stał się okres oświecenia, gdy John Locke wskazał na naturalne prawa do życia, wolności i własności.

Kluczowe dokumenty w rozwoju praw człowieka to Deklaracja Praw Wirginii (1776), Deklaracja Niepodległości Stanów Zjednoczonych (1776) oraz Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (1789). W XX wieku, po tragicznych doświadczeniach wojen światowych, utworzono ONZ, a w 1948 roku uchwalono Powszechną Deklarację Praw Człowieka – pierwszy ogólnoświatowy dokument w tej dziedzinie.

Ciekawostka: Czy wiesz, że prawa człowieka mają cztery podstawowe cechy? Są powszechne (dotyczą wszystkich), nienaruszalne (nie można ich odebrać), przyrodzone (istnieją niezależnie od woli władzy) oraz niezbywalne (nie można się ich zrzec).

Kategorie praw człowieka

Prawa człowieka możemy podzielić na kilka kategorii. Najprostszy podział obejmuje prawa osobiste, polityczne, ekonomiczne, socjalne i kulturalne. Bardziej systematyczne jest jednak rozróżnienie na trzy generacje zaproponowane przez Karena Vasaka w latach 70. XX wieku.

Pierwsza generacja obejmuje prawa osobiste, obywatelskie i polityczne. To tak zwane prawa negatywne, które dają ci swobodę decydowania o własnym życiu i uczestniczenia w życiu publicznym. Należą do nich m.in. prawo do życia, wolność słowa, wyznania, prawo do sądu oraz prawa wyborcze.

Druga generacja to prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, czyli prawa pozytywne. Zapewniają one rozwój fizyczny, intelektualny i bezpieczeństwo socjalne. W tej grupie znajdziesz prawo do pracy, godnego wynagrodzenia, ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego oraz prawo do nauki i uczestnictwa w kulturze.

Trzecia generacja obejmuje prawa solidarnościowe (kolektywne), przysługujące dużym zbiorowościom. Są to prawa narodów do samostanowienia, prawo do pokoju, czystego środowiska czy zrównoważonego rozwoju.

Pamiętaj, że prawa człowieka mają swoje granice – jak powiedział John Locke, twoja wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się wolność drugiego człowieka. Większość praw może podlegać ograniczeniom poprzez klauzule limitacyjne, które jednak muszą spełniać określone warunki (m.in. być wprowadzone ustawą i służyć ochronie wartości takich jak bezpieczeństwo czy zdrowie).

Ważne! Konstytucja RP w art. 31 ust. 3 określa, że ograniczenia praw człowieka muszą być proporcjonalne, konieczne w demokratycznym państwie i nie mogą naruszać istoty danego prawa.

Problem uniwersalności i przestrzeganie praw człowieka

W sytuacjach nadzwyczajnych państwo może czasowo zawiesić niektóre prawa poprzez klauzule derogacyjne. Jednak pewne prawa, jak prawo do życia, są niederogowalne – nie można ich zawiesić nawet w stanie wojennym.

Mimo że prawa człowieka są uznawane za uniwersalne, nie wszędzie są jednakowo akceptowane. W wielu krajach traktuje się je jako dorobek cywilizacji europejskiej, a ich promocję – jako próbę narzucenia zachodnich wartości innym kulturom. Ten argument bywa wykorzystywany przez reżimy autorytarne do usprawiedliwiania łamania praw swoich obywateli.

Przestrzeganie praw człowieka zależy głównie od poziomu poszanowania rządów prawa i demokracji. W państwach niedemokratycznych prawa często istnieją tylko na papierze, bo sądy podlegają kontroli politycznej, a władza używa przemocy i represji wobec obywateli.

Do głównych przyczyn łamania praw człowieka należą:

• Przyczyny ekonomiczne – trudne warunki ekonomiczne zmuszają ludzi do pracy w nieludzkich warunkach za głodowe stawki
• Przyczyny polityczne – w reżimach totalitarnych i autorytarnych władze stosują przemoc, fałszują wybory i prześladują opozycję
• Przyczyny prawne – niektóre państwa nie przystępują do międzynarodowych umów chroniących prawa człowieka
• Przyczyny kulturowe – normy obowiązujące w niektórych społeczeństwach dopuszczają dyskryminację pewnych grup, np. kobiet

Pomyśl: Czy widziałeś kiedyś przykłady łamania praw człowieka w mediach? Zastanów się, które z wymienionych przyczyn mogły leżeć u podstaw tych naruszeń.

Ochrona praw człowieka w Polsce

W demokratycznym państwie, takim jak Polska, funkcjonuje system ochrony praw człowieka. Składają się na niego akty prawne gwarantujące prawa i wolności oraz instytucje umożliwiające ich egzekwowanie.

Najważniejszym dokumentem jest Konstytucja RP, a szczególnie jej rozdział II zatytułowany "Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela". Rozpoczyna się on od zasad ogólnych, które określają status jednostki w społeczeństwie i podstawowe wartości systemu ochrony praw człowieka.

Konstytucja dzieli prawa i wolności na trzy grupy:

1. Wolności i prawa osobiste – np. prawo do nietykalności osobistej, wolność sumienia i religii
2. Wolności i prawa polityczne – np. wolność zgromadzeń, prawo do składania petycji
3. Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne – np. prawo własności, ochrony zdrowia, dostępu do wykształcenia

Ważne jest rozróżnienie między prawami człowieka a prawami obywatela. Te pierwsze przysługują wszystkim osobom przebywającym na terytorium Polski, niezależnie od obywatelstwa. Natomiast prawa obywatela (głównie polityczne) przysługują tylko osobom z polskim obywatelstwem.

Konstytucja zawiera też zasady ogólne dotyczące przestrzegania praw jednostki, takie jak ochrona godności człowieka, równość wobec prawa czy zasada ochrony obywatela podczas pobytu za granicą.

Zapamiętaj! Konstytucja RP chroni zarówno prawa wszystkich ludzi, jak i szczególne prawa obywateli polskich. Co ciekawe, nie można zawęzić praw przysługujących wszystkim osobom tylko do obywateli RP, ale można rozszerzyć prawa obywatelskie na inne osoby (jak w przypadku praw wyborczych w wyborach lokalnych dla obywateli UE).

Środki ochrony wolności i praw jednostki

W Polsce masz do dyspozycji kilka ważnych narzędzi ochrony swoich praw. Najważniejsze z nich to środki sądowe, czyli prawo do sądu, prawo do wynagrodzenia za szkodę wyrządzoną przez władzę publiczną oraz prawo do zaskarżania orzeczeń wydanych w pierwszej instancji.

Prawo do sądu stanowi fundament ochrony praw człowieka w Polsce. Zgodnie z Konstytucją RP, nikogo nie można pozbawić możliwości wystąpienia do sądu w celu obrony swoich praw – nawet przepisy ustawy nie mogą tego zmienić. Jedyne ograniczenia mogą wynikać wyłącznie z samej konstytucji.

Prawo do sądu składa się z czterech elementów:

1. Prawo do wszczęcia postępowania przed sądem
2. Prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej (sprawiedliwej i jawnej)
3. Prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia
4. Prawo do odpowiednio ukształtowanego ustroju sądownictwa (niezależnego i bezstronnego)

Rozstrzygnięcia sądów są wydawane w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, co oznacza, że wszystkie instytucje państwowe muszą je respektować i realizować.

W razie bezprawnych działań organów państwa lub zbyt długiego postępowania sądowego możesz ubiegać się o odszkodowanie. Pamiętaj też, że zawsze przysługuje ci prawo do zaskarżenia decyzji organu władzy publicznej, co chroni cię przed arbitralnymi rozstrzygnięciami i umożliwia naprawienie ewentualnych błędów pierwszej instancji.

Praktyczna wskazówka: Środki odwoławcze zazwyczaj rozpatruje organ wyższej instancji niż ten, który wydał zakwestionowane orzeczenie. Dzięki temu twoja sprawa zostanie rozpatrzona przez inny, często bardziej doświadczony skład sędziowski.

Rzecznik Praw Obywatelskich i skarga konstytucyjna

Jeśli twoje prawa zostały naruszone, możesz skorzystać z pomocy Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO). Ta instytucja stoi na straży wolności i praw człowieka wymienionych w Konstytucji RP i innych aktach prawnych.

RPO bada, czy działania lub zaniechania organów władzy publicznej nie naruszyły praw jednostki. Prawo do wystąpienia z wnioskiem do RPO ma każdy – nie tylko obywatele Polski, ale także cudzoziemcy i bezpaństwowcy, zarówno osoby fizyczne, jak i prawne. Co ważne, złożenie wniosku jest bezpłatne i możliwe przez internet.

Wniosek do RPO, potocznie nazywany skargą, musi zawierać:

• Twoje dane osobowe
• Opis sprawy ze wskazaniem naruszonych praw
• Kopie dokumentów dotyczących sprawy

RPO ma obowiązek zapoznać się z każdym wnioskiem i na każdy odpowiedzieć. Jeśli podejmie Twoją sprawę, dysponuje wieloma narzędziami – może przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, zwrócić się do odpowiednich organów, a nawet wnieść skargę do sądu lub wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego.

Ostatnim krajowym środkiem ochrony jest skarga konstytucyjna kierowana do Trybunału Konstytucyjnego. Nie jest to jednak środek zaskarżenia orzeczeń sądowych czy decyzji administracyjnych – jej przedmiotem może być jedynie przepis prawa, na podstawie którego wydano rozstrzygnięcie.

Aby złożyć skargę konstytucyjną, musisz:

• Wyczerpać drogę prawną (wykorzystać wszystkie zwyczajne środki zaskarżenia)
• Precyzyjnie wskazać kwestionowane przepisy i naruszone prawa konstytucyjne
• Skorzystać z pomocy adwokata lub radcy prawnego
• Złożyć skargę w ciągu 3 miesięcy od doręczenia ostatecznego rozstrzygnięcia

Przykład: Dzięki skutecznej skardze konstytucyjnej z 2013 roku zmieniono przepis odbierający niektórym rozwiedzionym kobietom prawo do renty rodzinnej po byłym mężu, co naruszało ich konstytucyjne prawo do zabezpieczenia społecznego.

Europejski system ochrony praw człowieka

Europejski system ochrony praw człowieka to najbardziej skuteczny regionalny mechanizm ochrony praw jednostki na świecie. Tworzą go trzy organizacje międzynarodowe: Rada Europy, Unia Europejska oraz Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.

Najważniejszą rolę odgrywa Rada Europy, utworzona w 1949 roku, do której Polska przystąpiła w 1991 roku. W 1950 roku państwa członkowskie Rady podpisały Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności $zwaną też Europejską konwencją praw człowieka - EKPCz$, która weszła w życie w 1953 roku.

Ta konwencja jest fundamentem europejskiego systemu ochrony praw człowieka. Na jej podstawie powołano Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz) z siedzibą w Strasburgu – najważniejszą instytucję chroniącą prawa i wolności w Europie. Z tego powodu system Rady Europy nazywany jest też systemem strasburskim.

Oprócz EKPCz, państwa Rady Europy zawarły inne ważne umowy międzynarodowe, jak Europejska karta społeczna dotycząca praw społeczno-ekonomicznych. Powołano również dodatkowe organy, w tym Komisarza Praw Człowieka Rady Europy, który monitoruje wypełnianie zobowiązań przez kraje członkowskie.

EKPCz zawiera katalog podstawowych praw i wolności oraz mechanizmy ich ochrony. Z biegiem lat państwa członkowskie podpisały kilkanaście Protokołów dodatkowych, które rozszerzyły pierwotny katalog praw (np. o zniesienie kary śmierci) i zmieniły procedury ochrony.

Ciekawostka: Siedziba Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu ma kształt przypominający wagę Temidy – mitycznej bogini sprawiedliwości, co symbolicznie podkreśla jego rolę w zapewnianiu sprawiedliwości w dziedzinie praw człowieka.

Europejski Trybunał Praw Człowieka

Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz) jest najważniejszą instytucją stojącą na straży praw człowieka w Europie. W Trybunale zasiada po jednym sędzim z każdego państwa należącego do Rady Europy, wybranym na 9-letnią kadencję przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady.

Głównym zadaniem ETPCz jest rozpatrywanie skarg dotyczących naruszeń praw i wolności zagwarantowanych w Europejskiej konwencji praw człowieka i jej protokołach dodatkowych. Trybunał zajmuje się dwoma rodzajami skarg:

Skargami indywidualnymi – mogą je wnosić osoby fizyczne, grupy osób lub organizacje przeciwko państwu będącemu stroną EKPCz. Ten rodzaj skargi jest najważniejszą gwarancją skuteczności systemu strasburskiego i stanowi zdecydowaną większość spraw.

Skargami międzypaństwowymi – może je wnieść jedno państwo będące stroną EKPCz przeciwko innemu. Ten instrument jest rzadko wykorzystywany – do 2019 roku wpłynęły zaledwie 34 takie skargi.

Wyrok Trybunału jest wiążący dla państwa, przeciwko któremu skierowano skargę. Jeśli sędziowie stwierdzą naruszenie praw, mogą przyznać odszkodowanie, które władze krajowe muszą wypłacić. Z orzeczenia może też wynikać obowiązek podjęcia innych działań, jak zwolnienie skarżącego z aresztu czy zmiana przepisów.

Europejska konwencja praw człowieka i jej protokoły dodatkowe gwarantują szeroki katalog praw, w tym prawo do życia, zakaz tortur, prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego, prawo do rzetelnego procesu, wolność myśli, sumienia i wyznania, wolność wyrażania opinii oraz prawo do poszanowania życia prywatnego.

Ważne: Corocznie do ETPCz wpływa około 50 tysięcy skarg indywidualnych, jednak sędziowie odrzucają około 95% z nich z powodu niespełnienia wymaganych kryteriów. Dlatego przed złożeniem skargi należy dokładnie sprawdzić, czy spełnia ona wszystkie wymogi formalne.

Jak wnieść skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka?

Jeśli chcesz złożyć skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, musisz wypełnić oficjalny formularz dostępny na stronie internetowej Trybunału. Wypełniony dokument wyślij listem poleconym na adres siedziby ETPCz w Strasburgu. Skargę możesz napisać po polsku – dopuszczalne są wszystkie języki urzędowe państw będących stronami Konwencji.

Pamiętaj, że Trybunał rozpatruje tylko skargi spełniające ściśle określone wymogi:

• Musisz złożyć skargę w terminie do 6 miesięcy od daty doręczenia ostatecznego rozstrzygnięcia w twojej sprawie
• Skarga musi dotyczyć naruszenia przez organ władzy publicznej przynajmniej jednego prawa z Konwencji lub protokołów dodatkowych
• Musisz udowodnić, że doznałeś znacznego uszczerbku (Trybunał zwykle odrzuca sprawy mniejszej wagi)
• Twoja skarga nie może być niemal identyczna z inną już rozpatrywaną przez ETPCz
• Musisz być osobą, której prawa naruszono, lub jej pełnomocnikiem (skargi nie mogą być anonimowe)
• Przed złożeniem skargi musisz wyczerpać krajowe środki zaskarżenia
• Sprawa nie może być przedmiotem postępowania przed innym organem międzynarodowym

Ze względu na dużą liczbę składanych skarg, czas oczekiwania na zajęcie się twoją sprawą może wynieść nawet rok, a całe postępowanie zwykle trwa kilka lat.

Praktyczna rada: Pamiętaj, że jeśli nie wyczerpałeś wszystkich krajowych środków odwoławczych lub złożysz skargę po terminie, zostanie ona odrzucona bez rozpatrzenia. Dlatego uważnie śledź terminy i nie pomijaj żadnego etapu krajowej procedury odwoławczej.