Struktura arkusza egzaminacyjnego

Egzamin maturalny z biologii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut i umożliwia zdobycie maksymalnie 60 punktów. Przed przystąpieniem do rozwiązywania zadań warto upewnić się, że otrzymałeś właściwy arkusz egzaminacyjny.

Podczas egzaminu możesz korzystać z wybranych wzorów i stałych fizykochemicznych, linijki oraz kalkulatora prostego. Pamiętaj, że odpowiedzi należy zapisywać czarnym długopisem lub piórem, a błędne zapisy wyraźnie przekreślać.

💡 Wskazówka: Na początku egzaminu sprawdź, czy arkusz jest kompletny (czy ma wszystkie strony i zadania), a wszelkie braki natychmiast zgłoś nauczycielowi!

Warto zwrócić uwagę, że zapisy w brudnopisie nie będą oceniane, dlatego ostateczne odpowiedzi muszą znaleźć się w miejscach do tego przeznaczonych w arkuszu.

Ogólne zasady egzaminu

Egzamin maturalny z biologii wymaga nie tylko wiedzy, ale także umiejętności jej zastosowania. Podczas rozwiązywania zadań ważne jest, aby:

• Dokładnie przeczytać polecenie i materiał wprowadzający przed udzieleniem odpowiedzi
• Odpowiadać precyzyjnie, skupiając się dokładnie na tym, o co pyta zadanie
• Wykorzystywać informacje z materiałów źródłowych dołączonych do zadań
• Zwracać uwagę na sposób zapisu odpowiedzi (np. podkreślenie, wpisanie do tabeli)

Na pierwszej stronie arkusza oraz na karcie odpowiedzi należy wpisać swój numer PESEL i przykleić naklejkę z kodem. Pamiętaj, by nie wpisywać żadnych znaków w tabelkach przeznaczonych dla egzaminatora.

💡 Wskazówka: Sprawdź, czy otrzymałeś broszurę z wzorami i stałymi fizykochemicznymi potrzebnymi do rozwiązania niektórych zadań.

W arkuszu znajdziesz zadania zamknięte $np. prawda/fałsz$ oraz otwarte, wymagające samodzielnego sformułowania odpowiedzi.

Zadania dotyczące budowy i funkcji białek

W zadaniach o białkach często trzeba wykazać się znajomością poziomów organizacji struktury białka oraz procesów denaturacji i renaturacji. W przykładowym zadaniu o rybonukleazie analizowano wpływ czynników chemicznych na strukturę tego enzymu.

Rybonukleaza to enzym zbudowany z pojedynczego łańcucha polipeptydowego (124 aminokwasy), stabilizowanego czterema mostkami disiarczkowymi. W doświadczeniu poddano ją działaniu:

• β-merkaptoetanolu - który zrywa mostki disiarczkowe
• mocznika - który niszczy wiązania wodorowe

Po usunięciu tych czynników enzym samoczynnie odzyskał swoją strukturę i aktywność katalityczną - nastąpiła renaturacja.

💡 Wskazówka: Pamiętaj, że mostki disiarczkowe występujące w obrębie jednego łańcucha polipeptydowego stabilizują strukturę trzeciorzędową, a nie czwartorzędową białka!

Denaturacja białka powoduje utratę jego funkcji, ale nie zawsze prowadzi do zniszczenia struktury pierwszorzędowej (sekwencji aminokwasów) - ta pozostaje nienaruszona.

Plastydy w komórkach roślinnych

Plastydy to charakterystyczne dla roślin organelle występujące w różnych formach, które mogą się wzajemnie przekształcać. Ich identyfikacja na mikrofotografiach jest częstym tematem zadań maturalnych.

Główne rodzaje plastydów to:

• Proplastydy - młode, niezróżnicowane plastydy
• Chloroplasty - zielone plastydy przeprowadzające fotosyntezę
• Chromoplasty - plastydy zawierające barwniki (głównie karotenoidy)
• Amyloplasty - magazynujące skrobię
• Etioplasty - powstające w roślinach hodowanych bez światła

Podczas dojrzewania owoców chloroplasty (widoczne na fotografii jako zielone struktury) często przekształcają się w chromoplasty zawierające karotenoidy, co prowadzi do zmiany koloru owocu (np. z zielonego na czerwony, pomarańczowy lub żółty).

💡 Wskazówka: Wszystkie typy plastydów mają wspólne cechy - są otoczone podwójną błoną lipidowo-białkową, co odróżnia je od innych organelli komórkowych!

Ta przemiana plastydów jest szczególnie widoczna w dojrzewających owocach pomidorów czy papryki, gdzie zanikająca zieleń ustępuje miejsca intensywnym barwom.

Geotropizm i mechanizmy reakcji roślin na bodźce

Rośliny reagują na różne bodźce środowiskowe, w tym na siłę grawitacji. Zadania dotyczące tropizmów wymagają znajomości mechanizmów odbierania bodźców i reagowania na nie przez rośliny.

Geotropizm to reagowanie roślin na siłę ciężkości. Korzenie wykazują geotropizm dodatni - rosną w kierunku działania siły grawitacji (w dół).

Receptorami grawitacji w korzeniu są amyloplasty (ziarna skrobi) znajdujące się w czapeczce korzeniowej. Gdy zmienia się położenie korzenia, amyloplasty przesuwają się na dolną stronę komórki, co powoduje reakcję rośliny.

💡 Wskazówka: Ziarna skrobi możesz łatwo wybarwić na granatowo za pomocą płynu Lugola (roztwór jodu w jodku potasu)!

Po wykryciu bodźca grawitacyjnego, reakcja wzrostowa prowadząca do wygięcia korzenia zachodzi w strefie elongacyjnej (strefie wydłużania). To tam dochodzi do nierównomiernego wzrostu komórek po górnej i dolnej stronie korzenia, co powoduje jego wygięcie w dół.

Aktywność enzymów w owocach

W zadaniach dotyczących enzymów często musisz analizować wyniki doświadczeń i wyciągać wnioski. W przykładowym zadaniu badano działanie aktynidazy - enzymu obecnego w owocach kiwi.

Aktynidaza jest proteinazą - enzymem rozkładającym białka. W doświadczeniu sprawdzano jej wpływ na galaretkę żelatynową (zawierającą kolagen) w różnych temperaturach:

• W temperaturze 20°C aktynidaza z kiwi powodowała upłynnienie galaretki
• W temperaturze 5°C galaretka pozostawała stała

Zastosowano też zestawy kontrolne (bez owocu kiwi), które potwierdziły, że to właśnie enzym z kiwi, a nie sama temperatura, powodował rozkład białek galaretki.

💡 Wskazówka: Prawidłowe formułowanie problemu badawczego jest kluczowe! W tym przypadku brzmi on: "Czy temperatura wpływa na aktywność enzymu - aktynidazy - obecnego w owocach kiwi?"

Temperatura wpływa na aktywność enzymów - w niższej temperaturze (5°C) aktywność aktynidazy była znacząco ograniczona, co spowodowało, że galaretka pozostała w stanie stałym.

Anatomia i biologia rozmnażania roślin

Zadania dotyczące botaniki często sprawdzają wiedzę o anatomii i fizjologii roślin, w tym rozmnażania roślin okrytonasiennych.

W przykładzie pojawiło się zadanie dotyczące aktinidii smakowitej (rośliny, z której otrzymujemy owoce kiwi). Najważniejsze informacje to:

• Aktinidia jest rośliną dwupienną - posiada osobniki męskie i żeńskie
• Jej owoce rozwijają się z pojedynczych słupków
• W zalążni słupka aktinidii znajduje się więcej niż jeden zalążek
• Jest to roślina okrytonasienna

💡 Wskazówka: Pamiętaj, że u roślin dwupiennych tylko część osobników (żeńskie) wydaje owoce!

Dwupienność oznacza, że do zapylenia i zawiązania owoców potrzebne są dwie rośliny różnych płci - męska (dostarczająca pyłku) i żeńska (wytwarzająca owoce). Dlatego w uprawach aktinidii konieczne jest sadzenie zarówno osobników męskich, jak i żeńskich.

Gatunki rodzime a inwazyjne

Zadania dotyczące ekologii często dotyczą porównywania gatunków rodzimych i obcych oraz ich wpływu na ekosystemy.

W przykładzie porównywano dwa gatunki raków:

• Rak szlachetny (Astacus astacus) - gatunek rodzimy w Polsce
• Rak pręgowaty (Faxonius limosus) - gatunek obcy, sprowadzony z Ameryki Północnej

Kluczowe różnice między tymi gatunkami:

• Rak szlachetny żyje tylko w czystej, dobrze natlenionej wodzie
• Rak pręgowaty toleruje zanieczyszczone i zeutrofizowane wody
• Rak pręgowaty szybciej się rozmnaża (wcześniej dojrzewa płciowo i składa więcej jaj)

💡 Wskazówka: Gatunki są klasyfikowane w różnych rodzajach, jeśli ich nazwy rodzajowe się różnią - tutaj Astacus i Faxonius!

Różnice w biologii tych raków sprawiają, że rak szlachetny może być dobrym bioindykatorem (wskaźnikiem czystości wód), podczas gdy rak pręgowaty nie nadaje się do tej roli ze względu na tolerancję zanieczyszczeń.

Bioindykatory i presja człowieka na środowisko

Zadania ekologiczne często dotyczą wskaźników stanu środowiska oraz wpływu działalności człowieka na populacje dzikich zwierząt.

W przykładzie analizowano spadek długości ciała zaskrońca zwyczajnego (Natrix natrix) w Puszczy Niepołomickiej. Naukowcy zaproponowali dwie hipotezy wyjaśniające to zjawisko:

1. Niedobór pokarmu - spadek biomasy płazów (głównego pokarmu zaskrońców) spowodowany osuszaniem terenów
2. Zwiększona śmiertelność większych osobników - łatwiej zauważanych i zabijanych przez człowieka

Osuszanie terenów prowadzi do zaniku małych zbiorników wodnych niezbędnych płazom do rozrodu, co skutkuje spadkiem ich liczebności.

💡 Wskazówka: Dobrze wyjaśniając zależności ekologiczne, wykazuj związki przyczynowo-skutkowe między zjawiskami!

Zadanie to pokazuje, jak działalność człowieka może na różne sposoby wpływać na populacje dzikich zwierząt - zarówno bezpośrednio (zabijanie), jak i pośrednio (niszczenie siedlisk ich ofiar).

Prawidłowe formułowanie odpowiedzi w zadaniach otwartych

Zadania otwarte wymagają nie tylko wiedzy, ale również umiejętności precyzyjnego formułowania myśli. W przykładowym zadaniu dotyczącym zaskrońca zwyczajnego należało wykazać związek między osuszaniem terenów a spadkiem liczebności płazów.

Dobrze sformułowana odpowiedź powinna:

• Jasno wskazywać mechanizm przyczynowo-skutkowy
• Odwoływać się do biologii płazów (potrzebują wody do rozrodu)
• Wyjaśniać, jak osuszanie wpływa na dostępność siedlisk rozrodczych płazów
• Wiązać spadek liczby płazów z dostępnością pokarmu dla zaskrońców

💡 Wskazówka: W zadaniach zawierających polecenia typu "wykaż", "uzasadnij", "wyjaśnij" zawsze podawaj przyczyny i skutki opisywanych zjawisk!

Zwróć uwagę, że odpowiedź powinna być zwięzła, ale kompletna - musi zawierać wszystkie ogniwa łańcucha przyczynowo-skutkowego, by w pełni wyjaśnić badane zjawisko.