Przyczyny i diagnostyka zaburzeń hormonalnych

Nadczynność i niedoczynność gruczołów to główne przyczyny problemów hormonalnych. Nadczynność oznacza zbyt duże wydzielanie hormonów, a niedoczynność - zbyt małe. Nowotwory gruczołów również mogą zaburzyć ich prawidłowe funkcjonowanie.

Diagnostyka zaburzeń hormonalnych opiera się przede wszystkim na badaniu poziomu hormonów w osoczu krwi. Ponieważ hormony są uwalniane bezpośrednio do krwi, łatwo można sprawdzić ich stężenie i zdiagnozować problem.

Badanie USG wykonuje się dodatkowo, gdy podejrzewamy zmiany nowotworowe w gruczołach. Jeśli USG wykryje nieprawidłowości jak guzy, pobiera się fragment do biopsji. Następnie przeprowadza się badanie histopatologiczne, które określa charakter zmiany i pozwala dobrać odpowiednie leczenie.

💡 Pamiętaj: Endokrynologia to dziedzina medycyny zajmująca się zaburzeniami hormonalnymi.

Skutki zaburzeń głównych gruczołów dokrewnych

Przysadka produkuje między innymi hormon wzrostu (somatotropinę). Niedobór tego hormonu w okresie wzrostu prowadzi do karłowatości przysadkowej - na szczęście bez niepełnosprawności intelektualnej. Nadmiar natomiast powoduje gigantyzm oraz akromegalię, czyli nadmierny wzrost niektórych części ciała jak nos czy żuchwa.

Tarczyca wydziela tyroksyny, trójjodotyroniny i kalcytoninę. Niedobór dwóch pierwszych hormonów u dzieci może prowadzić do kretynizmu (czasem z karłowatością). U dorosłych niedobór powoduje powiększenie tarczycy, suchą skórę, zwiększenie masy ciała i zmęczenie. Nadczynność tarczycy może wystąpić jako choroba Gravesa-Basedowa z charakterystycznymi objawami: przyspieszonym tętnem, wyłuszczem gałek ocznych i drżeniem rąk.

Przytarczyce wydzielają parathormon regulujący poziom wapnia. Niedobór prowadzi do tężyczki - bolesnych skurczów mięśni, które mogą być śmiertelne. Nadmiar powoduje odwapnienie kości i kamicę nerkową.

💡 Ciekawostka: Grasica powinna zanikać po okresie dojrzewania - jej nadczynność u dorosłych może prowadzić do miastenii.

Zaburzenia nadnerczy, trzustki i gruczołów płciowych

Nadnercza produkują kortyzol, aldosteron i adrenalinę. Niedoczynność powoduje chorobę Addisona z objawami jak utrata masy ciała, przebarwienia skóry i ogólne osłabienie. Nadczynność prowadzi do zespołu Cushinga lub zespołu Conna z nadciśnieniem i osłabieniem mięśni.

Trzustka wydziela insulinę i glukagon. Niedobór insuliny to przyczyna cukrzycy typu I z podwyższonym poziomem glukozy we krwi. Nadmiar insuliny powoduje hipoglikemię - niedobór glukozy.

Jądra produkują testosteron. W okresie dojrzewania obniżony poziom może prowadzić do słabego rozwoju męskich cech budowy ciała. U dorosłych niedobór wpływa na obniżenie popędu płciowego i zaburzenia płodności. Nadmiar może powodować przedwczesne dojrzewanie i nadmierny rozwój muskulatury.

Jajniki wydzielają progesteron i estrogeny. Zaburzenia prowadzą do problemów z miesiączkowaniem, płodnością oraz nieprawidłowego rozwoju żeńskich cech płciowych.

💡 Ważne: Większość zaburzeń hormonalnych można skutecznie leczyć, jeśli zostaną wcześnie zdiagnozowane.

Mechanizm reakcji stresowej

Stres to naturalna reakcja organizmu na działanie stresorów - czynników powodujących zmianę funkcjonowania ciała. Stresory dzielą się na fizyczne (uraz, hałas), zewnętrzne (trudności finansowe, nadmiar obowiązków) i wewnętrzne (pesymizm, niska samoocena).

Za homeostazę odpowiada podwzgórze, które kontroluje reakcję na stres dwiema drogami. Droga neuronalna polega na aktywacji współczulnego układu nerwowego, który pobudza rdzeń nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. Droga hormonalna wykorzystuje hormony do pobudzenia przysadki, która wydziela kortykotropinę stymulującą korę nadnerczy do produkcji kortyzolu.

Adrenalina powoduje kołotanie serca, rozszerzenie źrenic, przyspieszenie oddechu i zwiększenie ukrwienia mózgu oraz mięśni szkieletowych. Kortyzol podnosi ciśnienie krwi, hamuje aktywność podwzgórza i przysadki oraz pobudza wątrobę do glukoneogenezy.

Krótkotrwały stres działa mobilizująco, ale długotrwały jest szkodliwy dla zdrowia.

💡 Zapamiętaj: Reakcja stresowa to złożony mechanizm obronny organizmu, który w krótkim czasie może nas ratować.

Długotrwały stres i cukrzyca

Przewlekły stres prowadzi do stadium wyczerpania, gdzie reakcja stresowa nie może zostać zahamowana, a poziom kortyzolu utrzymuje się we krwi przez długi czas. To powoduje demineralizację kości, problemy żołądkowe, spadek masy ciała, hiperglikemię i zanik mięśni.

Najlepsze sposoby na walkę ze stresem to aktywność fizyczna (uwalnia endorfiny poprawiające nastrój), zdrowa dieta, odpoczynek i prośba o pomoc w trudnych sytuacjach.

Cukrzyca to choroba metaboliczna charakteryzująca się stale podwyższonym poziomem glukozy we krwi. Cukrzyca typu I (młodzieńcza) rozwija się szybko, wymaga natychmiastowego leczenia insuliną i często ma podłoże autoimmunologiczne. Cukrzyca typu II (dorosłych) rozwija się powoli, głównie u osób po 40. roku życia z nadwagą, i można ją kontrolować dietą oraz lekami doustnymi.

Różnice dotyczą również przyczyn - typ I wynika z niszczenia komórek beta trzustki, a typ II z oporności tkanek na insulinę.

💡 Praktyczna rada: Regularna aktywność fizyczna to jeden z najskuteczniejszych sposobów zarówno na walkę ze stresem, jak i profilaktykę cukrzycy typu II.