Cechy ogólne i budowa nicieni

Nicienie zamieszkują dna mórz, oceanów oraz glebę. Ich wyróżnikiem jest wydłużone, zwężone na dwóch końcach ciało o symetrii dwubocznej. Nie posiadają komórek z wiciami ani rzęskami.

Są zwierzętami trójwarstwowymi z pseudocelomą - pierwotną jamą ciała wypełnioną płynem pod dużym ciśnieniem. Ta jama pełni kluczowe funkcje: transportuje substancje odżywcze i metabolity oraz nadaje ciału sprężystość, działając jak hydroszkielet.

Pokrycie ciała nicieni stanowi wór powłokowo-mięśniowy. Składa się z oskórka (zbudowanego z białek podobnych do keratyny i kolagenu), pod którym znajduje się hipoderma - jednowarstwowy nabłonek syncytialny tworzący zgrubienia wzdłuż ciała, zwane wałkami hipodermalnymi. Mięśnie są słabo wykształcone, występuje pojedyncza warstwa o włóknach podłużnych.

💡 Ciekawostka: Dzięki wysokiemu ciśnieniu płynu w pseudocelomie nicienie nie potrzebują rozbudowanego układu mięśniowego - ich hydroszkielet zapewnia im odpowiednią sztywność ciała!

Układy wewnętrzne nicieni

Układ pokarmowy nicieni to drożny przewód biegnący wzdłuż całego ciała. Zaczyna się otworem gębowym (otoczonym wargami z receptorami dotyku) i kończy odbytem. Pomiędzy nimi znajdują się kolejno: jama gębowa (z zębami lub sztyletami), gardziel (działająca jak pompa ssąco-tłocząca), jelito środkowe (z mikrokosmkami, odpowiedzialne za wchłanianie) i jelito tylne.

Układ nerwowy składa się z pierścienia okołogardzielowego (zbudowanego ze zwojów nerwowych), od którego odchodzą dwa pnie nerwowe - grzbietowy i brzuszny. Te pnie są połączone spoidłami poprzecznymi. Nicienie posiadają różne narządy zmysłów: mechanoreceptory (brodawki czuciowe wokół otworu gębowego), chemoreceptory i fotoreceptory.

Układ wydalniczy ma kształt litery H. Tworzą go kanały wydalnicze biegnące wzdłuż wałków hipodermalnych, połączone wygiętym kanałem poprzecznym, który otwiera się po stronie brzusznej. Komórki fagocytarne gromadzą przez całe życie nierozpuszczalne w wodzie produkty przemiany materii.

💡 Warto zapamiętać: Układ pokarmowy nicieni nie ma mięśni w jelicie środkowym i tylnym, dlatego pokarm przesuwa się dopiero po nabraniu kolejnej porcji pożywienia!

Oddychanie, transport i rozmnażanie nicieni

Oddychanie nicieni zależy od trybu życia. Pasożyty pozyskują energię dzięki fermentacji, natomiast formy wolnożyjące wykorzystują oddychanie tlenowe. Korzystny stosunek powierzchni ciała do jego objętości ułatwia wymianę gazową.

Transport substancji odbywa się za pomocą płynu tworzącego hydroszkielet. Nie mają układu krwionośnego, ale płyn w pseudocelomie efektywnie transportuje substancje.

Nicienie są zwierzętami rozdzielnopłciowymi i wykazują wyraźny dymorfizm płciowy. Samce są mniejsze z zagiętą lub spiralnie zwiniętą tylną częścią ciała, a samice większe i wrzecionowate. Układy rozrodcze są nieparzyste. Układ męski składa się z jądra, nasieniowodu, kanału wytryskowego i narządu kopulacyjnego. Układ żeński zawiera jajnik, jajowód, pochwę i macicę.

Rozwój nicieni charakteryzuje się obecnością larw podobnych do form dorosłych. Ważnym procesem jest linienie - zrzucanie osłonek, po którym następuje wzrost osobnika.

💡 Ciekawostka: Formy pasożytnicze nicieni wytwarzają więcej jajników i jaj niż formy wolnożyjące, co zwiększa ich szanse na skuteczne rozprzestrzenianie się!

Cykle rozwojowe nicieni pasożytniczych

Pasożytnicze nicienie często nie wymagają żywiciela pośredniego - rozwijają się w ciele jednego osobnika, co zwiększa szanse na przeżycie potomstwa. Poznajmy dwa ważne przykłady:

Glista ludzka ma ciekawy cykl rozwojowy. Po zjedzeniu jaja inwazyjnego, w jelicie wylęga się larwa, która przebija się do krwiobiegu i wędruje przez wątrobę, serce i płuca (gdzie rośnie dzięki dostępowi do tlenu). Z płuc przedostaje się przez gardło do przełyku i ponownie do jelita, gdzie dojrzewa. Choroba wywołana przez glistę to glistnica, której objawami są zaburzenia układu pokarmowego, oddechowego i reakcje alergiczne.

Włosień kręty ma inny cykl. Po zjedzeniu mięsa z larwami, enzymy trawienne rozpuszczają ich otoczki, a larwy w jelicie przekształcają się w dojrzałe osobniki. Po kopulacji samice rodzą larwy, które przez krew dostają się do mięśni poprzecznie prążkowanych, gdzie tworzą torbiele (cysty). Choroba to włośnica, objawiająca się wysoką gorączką, bólami mięśni i głowy oraz obrzękami twarzy.

💡 Zapamiętaj: Zarażenie glistą następuje przez zjedzenie jaj z zanieczyszczoną żywnością, a włośniem przez zjedzenie surowego lub niedogotowanego mięsa wieprzowego!

Inne choroby pasożytnicze wywoływane przez nicienie

Tęgoryjce to nicienie żywiące się krwią kręgowców, występujące głównie w strefach tropikalnych i subtropikalnych. Ich otwór gębowy jest otoczony wieńcem z oskórkowych płytek, a dodatkowo posiadają chitynowe zęby i płytkę tnącą.

Tęgoryjczyca wywoływana przez tęgoryjca dwunastnicy i nekator amerykański to poważna choroba. Dorosłe osobniki żyją w dwunastnicy, gdzie nacinają błonę śluzową i odżywiają się krwią. Powodują anemię, apatię, a w skrajnych przypadkach mogą doprowadzić do śmierci. Zarażenie następuje przez skórę, skąd pasożyty wędrują do naczyń krwionośnych, płuc, dróg oddechowych i ostatecznie do układu pokarmowego.

Zespół larwy podskórnej wędrującej powoduje tęgoryjec brazylijski, który zwykle pasożytuje na wołach i psach. U człowieka larwy penetrują skórę i przemieszczają się w poszukiwaniu naczyń krwionośnych, powodując swędzenie. Nie mogą się jednak dalej rozwijać w organizmie człowieka z powodu braku odpowiednich enzymów.

💡 Uwaga! Chorobom wywoływanym przez tęgoryjce można zapobiegać przez noszenie obuwia na terenach, gdzie może występować zanieczyszczona larwami gleba!