Ontogeneza rośliny okrytonasiennej

Rozwój rośliny dzieli się na dwa główne stadia: wegetatywne i generatywne. Pierwsze z nich obejmuje fazę zarodkową, kiełkowanie i rozwój wegetatywny, czyli wszystko to, co związane z budową ciała rośliny.

Faza zarodkowa to czas od powstania zygoty do wykształcenia nasienia. Zygota dzieli się mitotycznie, tworząc zarodek, który posiada liścienie, zawiązek pędu i korzenia. W tym czasie powstaje również triploidalne bielmo oraz łupina nasienna z osłonek.

💡 Różnica między wzrostem a rozwojem: wzrost to zmiany ilościowe (np. powiększanie się), podczas gdy rozwój to zmiany jakościowe (np. przekształcanie się w nowe struktury).

Po wykształceniu nasion następuje okres spoczynku, który może być względny (zależny od czynników środowiskowych jak woda, temperatura) lub bezwzględny (gdy nasiona nie są fizjologicznie gotowe do kiełkowania). Ten spoczynek to naturalna strategia przetrwania rośliny, pozwalająca jej na rozpoczęcie wzrostu w optymalnych warunkach.

Kiełkowanie

Kiełkowanie to ogół procesów fizjologicznych, które prowadzą do aktywacji zarodka i jego dalszego wzrostu. Wszystko zaczyna się od pęcznienia nasiona, gdy woda wnika do jego wnętrza.

Proces kiełkowania dzieli się na dwie główne fazy: kataboliczną i anaboliczną. W fazie katabolicznej zachodzi intensywne oddychanie komórkowe, podczas którego cukry powstałe z rozkładu materiałów zapasowych dostarczają energii. W fazie anabolicznej energia ta jest wykorzystywana do syntezy nowych materiałów budulcowych.

Rozróżniamy dwa typy kiełkowania: podziemne (hipogeniczne), gdy liścienie pozostają w glebie, a wydłuża się epikotyl, oraz nadziemne (epigeniczne), gdy liścienie są wynoszone ponad powierzchnię gleby dzięki wydłużającemu się hipokotylowi.

💡 Fitohormony odgrywają kluczową rolę w kiełkowaniu: ABA (kwas abscysynowy) hamuje ten proces, natomiast gibereliny i cytokininy go pobudzają!

Rozwój wegetatywny i stadium generatywne

Rozwój wegetatywny obejmuje tworzenie korzeni, łodyg i liści. W tym czasie zachodzi wzrost zarówno na długość, jak i grubość. Istotną cechą tego etapu jest zjawisko biegunowości - bez względu na ułożenie fragmentu rośliny, na biegunie korzeniowym zawsze wyrosną korzenie, a na pędowym - pędy.

Podczas rozwoju wegetatywnego może też zachodzić rozmnażanie wegetatywne, gdy nowy organizm powstaje z części organizmu macierzystego. O tym, jakie organy się rozwiną, decydują geny tożsamości organów - w różnych częściach rośliny aktywne są różne zestawy genów.

Stadium generatywne rozpoczyna się od kwitnienia, czyli tworzenia organów służących do rozmnażania. Ten proces może być warunkowany czynnikami zewnętrznymi (temperatura, długość dnia i nocy) lub wewnętrznymi (wiek, rozmiary, fitohormony).

💡 Ze względu na reakcję na warunki świetlne, rośliny dzielimy na rośliny dnia krótkiego, dnia długiego oraz fotoperiodycznie obojętne - to ważne w planowaniu upraw!

Fotoperiodyzm, owocowanie i starzenie

Fotoperiodyzm to reakcja roślin na zmieniającą się długość dnia i nocy. Miejscem percepcji bodźca świetlnego są liście zawierające fitochrom - barwnik występujący w dwóch formach: Pr (nieaktywnej) i Pfr (aktywnej).

Pod wpływem przemian zachodzących w liściach powstaje induktor kwitnienia, który trafia do wierzchołka pędu i powoduje zakwitanie. Gdy dzień jest dłuższy niż noc, stężenie Pfr jest wysokie, co sprzyja kwitnieniu roślin dnia długiego. Odwrotna sytuacja zachodzi u roślin dnia krótkiego.

Owocowanie to proces, który różni się w zależności od typu rośliny. Wyróżniamy rośliny monokarpiczne (owocujące raz w życiu), polikarpiczne (owocujące wielokrotnie) oraz partenokarpiczne (wytwarzające owoce bez zapłodnienia).

Ostatnim etapem ontogenezy jest starzenie i obumieranie. Charakteryzuje się przewagą procesów katabolicznych, spadkiem produkcji hormonów wzrostu, zmniejszoną syntezą chlorofilu i obniżoną odpornością. W tej fazie najbardziej aktywne są inhibitory wzrostu.

💡 W fazie starzenia się rośliny przewaga procesów katabolicznych nad anabolicznymi przypomina zjawisko obserwowane u starzejących się organizmów zwierzęcych - to doskonały przykład podobieństw w biologii!