Parzydełkowce – Notatka z Biologii Rozszerzonej

Budowa i cechy ogólne parzydełkowców

Parzydełkowce mają prostą budowę ciała, złożoną z dwóch głównych warstw: ektodermy (zewnętrznej) i endodermy (wewnętrznej), między którymi znajduje się mezoglea - substancja galaretowata. Posiadają jamę gastralną z jednym otworem gębowym, który pełni trzy funkcje: pobieranie pokarmu, usuwanie niestrawionych resztek i uwalnianie gamet.

W epidermie i gastrodermie parzydełkowców występują wyspecjalizowane komórki. Najważniejsze z nich to komórki parzydełkowe, które mają zdolność atakowania ofiar i obrony. Zawierają one pęcherzyk z trującym płynem i zwiniętą nicią, która wbija się w ciało ofiary. Znajdziemy je głównie na czułkach i płatach gębowych.

Inne typy komórek to: nabłonkowo-mięśniowe (odpowiedzialne za ruch), nerwowe (reakcja na bodźce), gruczołowe (wydzielanie enzymów trawiennych) oraz interstycjalne (mogące przekształcać się w inne typy komórek).

Ciekawostka! Knidocysty parzydełkowców to jedne z najszybszych struktur biologicznych - nić parzydełkowa wystrzeliwuje w czasie krótszym niż milisekunda!

Formy życiowe parzydełkowców

Parzydełkowce występują w dwóch głównych formach życiowych: polipa i meduzy. Zjawisko to nazywamy dwupostaciowością. Każda z form ma charakterystyczne cechy i pełni inne funkcje w cyklu życiowym tych zwierząt.

Polip to forma osiadła, przytwierdzona do podłoża za pomocą stopy. Jego ciało ma kształt walca z otworem gębowym otoczonym ruchliwymi czułkami, które ułatwiają zdobywanie pokarmu. Polipy mają cienką warstwę mezoglei i są zazwyczaj długowieczne. Przykładem jest dobrze znana stułbia.

Meduza to forma wolnożyjąca o kształcie przypominającym parasol lub dzwon. Otwór gębowy meduzy otaczają płaty gębowe, a z brzegów ciała wyrastają krótkie czułki. Charakteryzuje się grubą warstwą mezoglei i może poruszać się w toni wodnej. Jest formą krótkotrwałą, której głównym zadaniem jest rozmnażanie płciowe.

Uwaga! Nie wszystkie parzydełkowce mają obie formy w cyklu życiowym - niektóre grupy, jak koralowce, występują tylko w formie polipa.

Czynności życiowe parzydełkowców

Trawienie u parzydełkowców zachodzi na dwa sposoby: zewnątrzkomórkowo (enzymy wydzielane do jamy gastralnej) oraz wewnątrzkomórkowo (w komórkach trawiennych gastrodermy). Meduzy posiadają dodatkowo układ pokarmowo-naczyniowy, który rozprowadza substancje odżywcze po ciele. Niestrawione resztki są usuwane przez otwór gębowy.

Układ nerwowy parzydełkowców ma budowę siateczkową (rozproszoną), składającą się z gwiaździstych komórek nerwowych w epidermie i gastrodermie. Narządy zmysłów są słabo wykształcone - bodźce mechaniczne i chemiczne odbierają wyspecjalizowane komórki epidermy. U meduz występują ciałka brzeżne (ropalia) zawierające narządy równowagi (statocysty) oraz proste oczy.

Ruch umożliwiają komórki nabłonkowo-mięśniowe. Meduzy poruszają się ruchem odrzutowym, kurcząc parasol, natomiast polipy mogą jedynie wiotczować. Larwy (planule) poruszają się za pomocą rzęsek pokrywających ich ciało.

Ciekawostka! Parzydełkowce to jedne z najprostszych zwierząt posiadających komórki nerwowe, jednak nie mają mózgu ani zwartego układu nerwowego.

Rozmnażanie parzydełkowców

Parzydełkowce mają zdolność rozmnażania się zarówno bezpłciowo jak i płciowo. Rozmnażanie bezpłciowe występuje głównie u polipów i zachodzi przez pączkowanie (ze ściany ciała dorosłego osobnika wyrasta nowy osobnik) lub strobilizację (poprzeczny podział polipa na krążki, z których powstają młodociane meduzy - efyry).

Rozmnażanie płciowe zachodzi głównie u meduz. Gamety powstają z komórek interstycjalnych znajdujących się w gonadach. Zapłodnienie może być wewnętrzne lub zewnętrzne (w wodzie). U większości gatunków dominuje jajorodność.

U wielu parzydełkowców występuje metageneza - złożona przemiana pokoleń, w której naprzemiennie występują formy polipa i meduzy. Cykl rozpoczyna się od zapłodnionej komórki jajowej, z której powstaje pływająca larwa (planula). Larwa osiada na podłożu i przekształca się w polipa, który może rozmnażać się bezpłciowo, dając początek meduzom.

Zapamiętaj! Metageneza parzydełkowców różni się od przemiany pokoleń roślin tym, że wszystkie stadia rozwojowe są diploidalne (2n) - nie występuje redukcja liczby chromosomów.

Różnorodność parzydełkowców

Parzydełkowce dzielimy na cztery główne grupy, różniące się siedliskiem, formą ciała i trybem życia.

Krążkopławy żyją w wodach słonych i występują głównie w formie meduzy. Ich przedstawicielem jest bełtwa festonowa, która może mieć duże rozmiary i intensywne ubarwienie. Parzą dość silnie, dlatego należy ich unikać podczas kąpieli w morzu.

Stułbiopławy zamieszkują zarówno wody słone jak i słodkie. W ich cyklu życiowym występuje zarówno forma polipa jak i meduzy. Przykładem jest pospolita stułbia, którą możemy spotkać w naszych jeziorach i stawach. Ciekawostką jest, że niektóre stułbiopławy żyją w symbiozie z fotosyntetyzującymi protistami.

Kubopławy żyją w ciepłych wodach morskich, głównie w formie meduzy o sześciennym kształcie. Znane są jako osy morskie ze względu na silne toksyny, które mogą być niebezpieczne dla człowieka. U kubopławów z jednego polipa powstaje tylko jedna meduza.

Koralowce występują wyłącznie w wodach morskich i tylko w formie polipa. Wiele z nich tworzy kolonie i rafy koralowe. Przykładem jest koral szlachetny, wykorzystywany w jubilerstwie.

Warto wiedzieć! Rafy koralowe budowane przez koralowce to jedne z najbardziej zróżnicowanych ekosystemów na Ziemi - czasem nazywane są "podwodnymi lasami deszczowymi".