Płazy - Charakterystyka, Budowa i Środowisko Życia (Biologia, Klasa 2)

Charakterystyka i pokrycie ciała płazów

Płazy to zwierzęta zmiennocieplne, które żyją zarówno na lądzie, jak i w wodzie. Do prawidłowego funkcjonowania potrzebują odpowiedniej temperatury i dostępu do wody słodkiej. Dzielimy je na trzy grupy: płazy ogoniaste, bezogonowe i beznogie.

Skóra płazów jest ich wyjątkową cechą - cienka, naga i stale nawilżana śluzem. Ten śluz pełni kilka istotnych funkcji: pomaga w wymianie gazowej, zmniejsza tarcie podczas pływania i chroni przed utratą wody na lądzie. W skórze wielu gatunków znajdują się również gruczoły jadowe.

Ubarwienie płazów może być różnorodne - niektóre gatunki mają barwy maskujące, inne ostrzegawcze ("Nie jedz mnie, bo jestem groźny"). Co ciekawe, niektóre płazy potrafią zmieniać kolor w zależności od otoczenia! Między palcami płazów bezogonowych często występują błony pławne, które pomagają im w pływaniu.

Ciekawostka! Salamandra plamista, należąca do płazów ogoniastych, jest jajożyworodna - jaja rozwijają się w ciele samicy, a na świat przychodzą już larwy. Dorosłe osobniki żyją głównie na lądzie!

Różnorodność płazów i układ szkieletowy

Płazy bezogonowe, jak żaby, mają krępe ciało i długie tylne kończyny przystosowane do skakania. U samców często występują rezonatory - cienkościenne uchyłki jamy gębowej wzmacniające odgłosy godowe. Z kolei płazy beznogie mają zwarty kręgosłup z około 200 kręgami i prowadzą głównie podziemny tryb życia.

Szkielet płazów to połączenie elementów kostnych i chrząstkowych. Czaszka jest płaska i ażurowa - u larw całkowicie chrząstka, u dorosłych tylko częściowo kostnieje. Kręgosłup składa się z części szyjnej (jeden kręg - dźwigacz), tułowiowej, krzyżowej i ogonowej. U żab część ogonowa zrasta się w jedną kość - urostyl.

Ciekawą cechą płazów jest brak klatki piersiowej - ich żebra są mocno zredukowane lub w ogóle nie występują. To sprawia, że wentylacja płuc jest mało wydajna, dlatego tak ważne jest dla nich oddychanie przez skórę.

Warto wiedzieć! Płazy nie potrafią kiwać głową na boki, a jedynie nią potrząsać - to ułatwia im wystawianie głowy ponad wodę podczas pływania!

Kończyny i układy płazów

Większość płazów ma dwie pary kończyn - przednie z 4 palcami i tylne z 5 palcami. U płazów bezogonowych kości przedramienia i podudzia wtórnie się zrosły, co daje im większą stabilność. Obręcz miednicową tworzą długie kości biodrowe, przystosowane do skakania.

Sposób poruszania się różni się zależnie od typu płaza. Płazy ogoniaste poruszają się niezgrabnie na lądzie, wyginając tułów na boki, ale świetnie pływają dzięki wiosłowaniu ogonem. Płazy bezogonowe dzięki wydłużonym kościom kończyn mogą wykonywać skoki, a w wodzie pomagają im błony pławne.

Układ pokarmowy płazów jest dostosowany do drapieżnego trybu życia. Zaczyna się otworem gębowym, przez jamę gębową, gardziel, przełyk, żołądek, jelito cienkie i grube, kończąc na kloace. Ciekawostką jest, że płazy nie piją wody - wchłaniają ją przez skórę!

Zapamiętaj! Larwy płazów bezogonowych mają inną budowę układu pokarmowego niż dorosłe osobniki - nie mają żołądka, a ich jelito jest znacznie dłuższe!

Układy oddechowy i krwionośny

Płazy oddychają za pomocą płuc, ale to nie jedyny sposób pobierania tlenu! Równie ważna jest wymiana gazowa przez skórę i nabłonek jamy gębowej. Ponieważ nie mają klatki piersiowej, wentylacja płuc odbywa się przez mechanizm zwany "pompą jamy gębowej" - ruchy dna jamy gębowej powodują wzrost ciśnienia i wtłaczają powietrze do płuc.

Powierzchnia płuc jest niewielka, dlatego wymiana gazowa nie jest zbyt efektywna. Z tego powodu oddychanie skórne jest kluczowe dla przeżycia płazów. Dobrze przepuszczalna, wilgotna skóra umożliwia sprawną dyfuzję gazów.

Układ krwionośny płazów składa się z dwóch obiegów: płucnego (małego) między sercem a płucami i skórą, oraz dużego, który doprowadza krew do reszty ciała. W sercu płazów występuje częściowe mieszanie się krwi utlenowanej z odtlenowaną, ale specjalna budowa komory serca minimalizuje ten efekt.

Fascynujące! Chociaż serce płazów ma tylko jeden przedsionek i jedną komorę, dzięki specjalnym kanałom i zagłębieniom w komorze krew utlenowana i odtlenowana są w dużym stopniu rozdzielone!

Układ nerwowy i narządy zmysłów

Mózgowie płazów jest bardziej rozwinięte niż u ryb. Składa się z kresomózgowia (odpowiedzialnego za węch), międzymózgowia, śródmózgowia (odpowiadającego za wzrok), móżdżku (koordynacja ruchu) i rdzenia przedłużonego.

Przystosowanie do życia na lądzie widać w budowie oczu płazów - jako pierwsze wśród kręgowców mają powieki, które chronią oczy przed urazami mechanicznymi i wysychaniem. Pojawił się też u nich gruczoł łzowy nawilżający powierzchnię oka.

Ucho płaza składa się z trzech części: zewnętrznego (błona bębenkowa), środkowego (strzemiączko przenoszące drgania) i wewnętrznego (receptory słuchu). Ucho wewnętrzne łączy się z gardzielą trąbką słuchową, która wyrównuje ciśnienie na błonę bębenkową.

Zmysł węchu płazów działa dzięki narządowi Jacobsona znajdującemu się w podniebieniu, który odbiera bodźce węchowo-smakowe. W skórze płazów znajduje się też wiele receptorów dotyku, a u niektórych gatunków wodnych występuje linia boczna.

Ciekawostka! Układ wydalniczy płazów składa się z pranercza, moczowodów, pęcherza moczowego i mocznika - to kolejna adaptacja do życia na lądzie!

Rozmnażanie i rozwój płazów

Płazy są zwierzętami rozdzielnopłciowymi z wyraźnym dymorfizmem płciowym, szczególnie widocznym w okresie godowym. U samców żab i ropuch pojawiają się wtedy modzele godowe - zrogowaciałe narośla ułatwiające uścisk godowy podczas ampleksus.

Większość płazów przechodzi rozwój złożony z etapem larwy żyjącej w wodzie i oddychającej skrzelami. Płazy bezogonowe są jajorodne i mają zapłodnienie zewnętrzne, ogoniaste - zapłodnienie wewnętrzne i składanie jaj, a beznogie - zapłodnienie wewnętrzne i żyworodność.

Płazy pełnią istotne funkcje w przyrodzie i dla człowieka. Regulują liczebność innych zwierząt (zjadając owady i ich larwy), stanowią źródło pożywienia dla innych organizmów, a niektóre gatunki dostarczają substancji wykorzystywanych w medycynie i kosmetologii.

Ekociekawostka! Płazy są świetnymi bioindykatorami - ich obecność lub brak może wskazywać na stan środowiska naturalnego. Ponieważ mają przepuszczalną skórę, są szczególnie wrażliwe na zanieczyszczenia!

Przystosowania płazów do życia w dwóch środowiskach

Płazy mają wiele adaptacji, które umożliwiają im funkcjonowanie zarówno w wodzie, jak i na lądzie. Ich skóra jest cienka i pokryta śluzem, co wspomaga oddychanie skórne, zmniejsza opór wody podczas pływania i chroni przed wyschnięciem na lądzie.

Długie kończyny u wielu gatunków ułatwiają zarówno pływanie, jak i skakanie po lądzie. Kiedy między palcami występuje błona pławna, pływanie staje się jeszcze efektywniejsze. Niektóre gatunki mają przyssawki na palcach, które zwiększają przyczepność do podłoża.

Oczy płazów są dobrze chronione i nawilżane przez powieki i wydzielinę gruczołów łzowych. To kluczowa adaptacja do życia na lądzie, gdzie oko jest narażone na wysychanie. Ich nerki skutecznie kontrolują gospodarkę wodną organizmu.

Zapamiętaj! Rozmnażanie płazów odbywa się w wodzie - to jeden z powodów, dla których mimo przystosowania do życia lądowego, płazy wciąż są uzależnione od środowiska wodnego!